|
|
| Geschiedenis van de Duitse literatuur: |
Jeugdboeken |
Boeken voor bovenbouw havo/vwo
|
Trümmerliteratur (1945-1947)
In het Nederlands: "puinhopen literatuur"
Historische achtergrond
 |
Op 8 mei 1945 capituleert Nazi-Duitsland. Het land is totaal ontredderd, vele
steden liggen door de aanhoudende bombardementen in de laatste oorlogsjaren
volledig in puin (Duits: in Trümmern) en miljoenen mensen zijn op de
vlucht geslagen. Zij vluchtten met name westwaarts.
Omdat het einde van Nazi-Duitsland ook als het begin van een nieuw tijdperk werd gezien, spreekt men wel van Stunde Null ("het uur nul"). Daarmee wordt bedoeld dat het land helemaal opnieuw kon beginnen.
|
Leven tussen
de puinhopen...
Duitsland verdeeld
|
Op de conferentie in Potsdam van 17 juli tot 2 augustus 1945 wordt door de vier bezetters van Duitsland - Frankrijk, Engeland, de Verenigde Staten en de Sovjetunie - vastgesteld welke maatregelen er genomen moeten worden. De oorlogsmisdadigers moeten worden veroordeeld en het volk moet worden 'gedenazificeerd'. Er moet een basis worden gelegd voor een nieuwe democratische orde, waarin het gevaar van machtsmisbruik definitief wordt voorkomen. Lees hier meer over de denazificatie (Entnazifizierung). De bezetters verdelen het land in vier zones en de verschillende zones worden in afzonderlijke deelstaten - de latere Bundesländer in het westen, in het oosten de Bezirke - verdeeld. Er worden vrije verkiezingen georganiseerd. Een economisch hulpprogramma, het Marshallplan, moet het land er weer bovenop helpen. De oostelijke zone onder zeggenschap van de Sovjetunie wijst dit plan af. De daarop volgende invoering van de Duitse Mark in het westen in 1948 en de reactie van de Sovjetunie met de blokkade van de stad Berlijn, zijn het begin van een ontwikkeling, die uiteindelijk leidt tot oprichting van twee afzonderlijke Duitse staten. De Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in het westen, met als hoofdstad Bonn, en de DDR met (Oost-)Berlijn als hoofdstad, gaan vanaf 1949 eigen wegen.
|
|
Literatuur
Schrijvers
Trümmerliteratur
|
Een nieuwe generatie dichters, die uit de oorlog teruggekeerd was naar Duitsland, ging op zoek naar een nieuwe taal.
Dit schreef Wolfgang Borchert, één van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Trümmerliteratur. Een andere term die voor deze literatuur gebruikt wordt, is Kahlschlag-Literatur. Daarmee wordt verwezen naar de verwoesting van Duitsland, maar ook naar de verwoesting van de taal door twaalf jaar Nazi-dictatuur. In het Nazi-taalgebruik hadden veel woorden een andere, vaak negatieve lading gekregen en daarvan diende de taal bevrijd te worden. Gevolg van deze kaalslag was een sterke vereenvoudiging van de taal.
|
|
Draußen vor der Tür
|
De oorlog, de verwoesting, de troosteloze realiteit van de uit de strijd teruggekeerde generatie en de verantwoordelijkheid hiervoor, zijn thema’s in het toneelstuk Draußen vor der Tür van Wolfgang Borchert. Hierin staat het lot van de soldaat Beckmann centraal. Beckmann vindt niets terug van zijn oude omgeving. Zijn vrouw heeft intussen een andere man en zijn ouders hebben zelfmoord gepleegd. Een onbekende vrouw neemt hem vol medelijden mee naar huis. Maar haar eigen man keert intussen ook terug van het front, met een houten been, omdat een onderofficier 'Beckmann' hem bevel had gegeven op zijn post te blijven. Beckmann staat opnieuw buiten, voor de deur. Hij wil zijn bevelhebber ter verantwoording roepen, maar niemand geeft hem meer antwoord op zijn vragen over de oorlog.
|
|
| Op de achtergrond klinkt in dit toneelstuk de discussie mee, die de
vertegenwoordigers van de Trümmerliteratur direct na de oorlog voerden
met de schrijvers die Duitsland tijdens de oorlog niet hadden verlaten. Net als
in de openbare discussie werden velen liever niet aan de verschrikkingen van de
Tweede Wereldoorlog of hun eigen omstreden rol herinnerd.
Zij gingen een discussie uit de weg en richtten zich op het overleven en het opbouwen van een nieuw bestaan. Voor de literatuur gold dat velen liever trouw bleven aan tijdloze thema's en traditionele vormen van literatuur. Zie daarvoor ook onder Achtergebleven schrijvers en teruggekeerde emigranten. |
|
Voor de dichters van de Trümmerliteratur stond niet de schoonheid van literatuur op de eerste plaats, maar de waarheid moest vanaf nu voorop staan. Günther Eich (1907-1972) geeft in zijn beroemde gedicht Inventur een goed voorbeeld van zo’n nieuw begin. In dit gedicht laat hij een soldaat de balans opmaken van wat hij te midden van de puinhopen nog heeft. Opvallend in dit gedicht is ook het eenvoudige en ideologisch niet verontreinigde taalgebruik.
|
|
Heinrich Böll (1917–1985) heeft een grote invloed gehad op de literatuur na 1945 in Duitsland. Aanvankelijk beschrijft hij, na zijn terugkeer van het oostfront, in korte verhalen als Der Zug war pünktlich en Wanderer kommst du nach Spa… de gruwelen van de oorlog, de eenzaamheid van de achtergebleven vrouwen en de bloei van de zwarte markt. Zijn verhalen zijn een bittere aanklacht tegen de oorlog. Voor zijn werk kreeg hij in 1972 de Nobelprijs voor de literatuur. Wanderer, kommst du nach Spa... Een zwaar gewonde soldaat wordt een schoolgebouw binnengedragen. Verdoofd door de pijn vraagt hij zich af, waar hij precies terecht gekomen is. Liggend op een brancard wordt hij door lange gangen naar een tekenlokaal gebracht. Onderweg herkent hij beelden uit de klassieke oudheid, naast afbeeldingen van Duitse vorsten, van Hitler en van de filosoof Nietzsche. In het tekenlokaal ziet hij op het schoolbord een half afgemaakte zin staan Wanderer, kommst du nach Spa... Dan dringt de ernst van de situatie pas echt tot hem door. Dit gebouw is het gymnasium waar hij drie maanden daarvoor nog op school zat. De zin op bord herinnert hem aan de schrijfoefeningen tijdens de tekenles. In een poging van de tafel omhoog te komen, herkent de zwaargewonde zijn vroegere conciërge. 'Milch', sagte ich leise. Met deze woorden eindigt dit verhaal uit 1947. Een jonge generatie voelt zich verraden en bedrogen. Oorspronkelijk bestemd voor een bijdrage aan de humaniteit door middel van een gymnasiale klassieke vorming is een hele generatie kritiekloos opgeofferd aan de barbarij van het nationaal-socialisme. Zelfs de uitroep van de stervende Leonidas op het slagveld bij Thermopylae ('Voorbijganger, als je in Sparta komt, zeg dan dat hier mannen op het slagveld liggen te sterven') was in Nazi-Duitsland verworden tot een simpele schrijfoefening in een tekenles, zonder dat duidelijk was gemaakt hoeveel onschuldigen er in die zinloze strijd tussen Grieken en Perzen ten onder waren gegaan. Op 8 mei 1945 was er aan twaalf jaar Hitler-dictatuur en een zes jaar durende oorlog een eind gekomen. Hoe moest er een nieuw begin gemaakt worden? Of was er na zoveel ellende en vernietiging geen ruimte meer voor nieuwe literatuur? Zoals de filosoof Adorno had gezegd: 'Na Auschwitz nog gedichten schrijven is barbaars …' Lees hier meer over Wanderer, kommst du nach Spa...
|
|
 Lees hier meer over Paul Celan: Celan Projekt | www.celan.nl |
De opmerking van de Duitse filosoof Adorno als zou het na Auschwitz onmogelijk zijn om nog gedichten te schrijven, wordt later door hem verduidelijkt. Het lijden dat mensen steeds weer ondergaan, vraagt juist om verwoording en heeft er recht op om in kunstvormen uitgedrukt te worden. Dat recht op uitdrukking van het lijden neemt als geen ander Paul Celan (1920–1970) serieus. Celan, pseudoniem voor Paul Antschel en zelf van joodse afkomst, overleefde het concentratiekamp Auschwitz. In zijn beroemde gedicht Todesfuge thematiseert hij het onbeschrijfelijke lijden en sterven van de joden in de concentratiekampen. Der Tod ist ein Meister aus Deutschland is slechts één van de indringende regels uit dit gedicht. |
|
Paul Celan - Todesfuge
Paul Celan draagt zijn gedicht voor. [Wir danken www.lyrikline.de für die freundliche Genehmigung.] Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts dein goldenes Haar Margarete |
Achtergebleven schrijvers en teruggekeerde emigranten
|
|
Tijdens de Nazi-heerschappij was er een groep schrijvers die zich terugetrokken had in zijn schrijversbestaan en maar zeer ten dele verzet in zijn geschriften had laten doorklinken. Vaak was dat diep verscholen tussen de regels door te lezen. Schrijvers als Werner Bergengruen en Ernst Wiechert worden tot deze groep van de 'Innere Emigration' gerekend. Hun werk wordt wel beschouwd als 'hulpeloos antifascisme' (Duits: hilfloser Antifaschismus) en beperkte zich thematisch veelal tot historische romans en natuurgedichten (Naturlyrik). Ook na de oorlog zetten zij in hun werk 'eeuwige waarheden' en idylle centraal. Bertolt Brecht en Thomas Mann Vele schrijvers van naam hadden Duitsland in 1933 verlaten. Onder hen waren Bertolt Brecht en Thomas Mann. Hun kritiek op de schrijvers van de 'Innere Emigration' was dat zij zich niet verzet hadden, terwijl omgekeerd velen de vlucht van deze schrijvers uit Duitsland als verraad aan het vaderland afdeden. In Brechts beroemd geworden citaat uit 1938 wordt de pijnlijke controverse tussen 'Innere Emigration' en daadwerkelijke emigratie pijnlijk duidelijk:
Thomas Mann bezocht Duitsland nog wel maar ging uiteindelijk in Zwitserland wonen, terwijl Bertolt Brecht welbewust voor een leven in de DDR koos.
|
|
Bertolt Brecht (1898-1956) had zich na zijn vlucht uit Duitsland in 1933 via Denemarken, Finland en de Sovjet-Unie uiteindelijk in Amerika gevestigd. In 1949 keerde hij naar Duitsland terug en ging in Oost-Berlijn in de DDR wonen. Daar werkte hij aan het theater Berliner Ensemble waar hij de kans kreeg om zijn eigen stukken op te voeren. |
|
|
Niet alleen Brecht maar ook Thomas Mann (1875-1955) oordeelde vanuit Californië hard over de vormen van literatuur, waarin men de werkelijkheid niet onder ogen wilde zien. Thomas Mann zou zich nooit meer in Duitsland vestigen, maar ging in 1952 in de omgeving van Zürich wonen. Wel bracht hij soms nog een bezoek aan het naoorlogse Duitsland, onder andere in 1949 toen hij de Goethe-prijzen – het was 200 jaar geleden dat Goethe in Frankfurt werd geboren - van de steden Weimar (DDR) en Frankfurt (BRD) in ontvangst nam. De boeken van Thomas Mann, nobelprijswinnaar voor literatuur in 1929, waren in 1933 op de Bebelsplatz in Berlijn door de Nazi’s verbrand. In 1933 keerde hij van een reis door het buitenland niet terug naar Duitsland, verbleef enige tijd in Frankrijk en vestigde zich in 1934 in Zwitserland. In 1936 werd hem de Duitse nationaliteit ontnomen en werd hij Tsjechisch staatsburger. In 1938 vertrok hij naar Amerika en vestigde zich daar uiteindelijk in Californië. In radiotoespraken wendde de schrijver Thomas Mann zich vanuit zijn woonplaats regelmatig tot het Duitse volk. Deze radiotoespraken werden uitgezonden door de BBC in Londen. In 1945 zei hij ter gelegenheid van de bevrijding:
|
Bekijk de Familie Mann special:
|
Ga hier naar de Familie Mann special [opent in nieuw venster] |
Met
daarin: Gruppe 47
|
In de krijgsgevangenkampen die door de bezetters in Duitsland waren ingericht, verschijnt sinds 1944 het tijdschrift Der Ruf. De redacteuren Alfred Andersch en Hans Werner Richter willen na hun vrijlating dit tijdschrift voortzetten in het bevrijde Duitsland. Maar vanwege hun kritische toon ten aanzien van de militaire bezetting en vanwege hun openlijke bekentenis tot het socialisme, wordt hun blad na een paar nummers al verboden.
|
|
In september 1947 roept Hans Werner Richter een groep gelijkgestemde schrijvers bijeen. Hij wil opnieuw een poging doen om een tijdschrift op te richten in dienst van een nieuw en humaan Duitsland. Eén van de aanwezigen, Wolfdietrich Schnurre (1920 – 1989), leest op die bijeenkomst zijn verhaal Das Begräbnis voor. Een verhaal onder de titel De begrafenis lijkt in 1947 misschien een cliché, maar in een interview vertelt hij dat de aanwezigen tijdens zijn voordracht zonder op te kijken ademloos hebben zitten luisteren. Hier volgt een klein fragment uit het verhaal:
Pas achteraf werd deze bijeenkomst als de start van Gruppe 47 beschouwd. Deze groep van ongeveer 100 schrijvers zou tot minstens 1977 - de datum van de officiële opheffing - zijn stempel drukken op het begin van een nieuwe Duitse literaire traditie. In andere landen was er na de Tweede Wereldoorlog een soortgelijke vernieuwing in de literatuur begonnen. Nu God dood is, moeten er nieuwe antwoorden gegeven worden op vragen als ‘Wie is de mens?’ en 'Hoe vrij ben ik?’ en ‘Wat is de zin van mijn bestaan?’ De mens staat alleen in een absurde wereld en moet met zijn existentie in het reine zien te komen. Parijs wordt een bloeiend centrum van de naoorlogse kunst en literatuur. De Gruppe 47 heeft mede aan de wieg gestaan van een nieuwe kijk op mens en maatschappij, die door de Franse filosoof en schrijver Jean Paul Sartre (1905 – 1980) het existentialisme zal worden genoemd. Vanwege de grote invloed van de Gruppe 47 op de naoorlogse literatuur lees je daarover meer bij de volgende periode in deze literatuurgeschiedenis.
|
 |
© 2004-2010 -
Geschiedenis van de Duits literatuur is een project van de literatuurredactie (Erwin de Vries, Jos
Kleemans en Paul Goossen) van www.duits.de | Reacties naar
literatuur AT duits.de (AT vervangen door het @-teken) | Mit freundlicher
Unterstützung von Vorleser.net
und Studio de Lat |
Colofon
Boek |
Copyright
© 1997-2010