Rond 1500 begint in heel Europa een nieuwe tijd met 

• de uitvinding van de boekdrukkunst door Johannes Gutenberg (rond 1450)
• de ontdekking van Amerika door Columbus (1492) en 
• de ontdekking door Copernicus en het bewijs van Galilei dat de aarde om de zon draait (heliocentrisch wereldbeeld) en niet omgekeerd (ptolemeïsch wereldbeeld). 

De mens zelf plaatst zich meer en meer in het middelpunt. Niet langer het leven na de dood, het hiernamaals, das Jenseits, is belangrijk, maar juist het leven op aarde, das Diesseits. Het Memento mori (Gedenk te sterven) van de Middeleeuwen maakte plaats voor Carpe diem (Pluk de dag).

De klassieke Oudheid wordt herontdekt. Dit is niet verwonderlijk want ook in de klassieke Oudheid, bij de oude Grieken en Romeinen, stond de mens centraal. Deze herontdekking begint zo omstreeks 1300 in Italië en wordt Renaissance (wedergeboorte, Wiedergeburt) genoemd.

Duitse geschiedenis:  Meer info over wat er in Duitsland in deze tijd gebeurde. Klik hier voor achtergrondinformatie

Copernicus

Daarnaast wordt de schilder als kunstenaar belangrijk: hij gaat zijn stukken signeren en in plaats van anderen te schilderen, portretteert hij zichzelf nu ook vaker.

De bekendste renaissanceschilder en -graveur ten noorden van de Alpen was Albrecht Dürer (1471-1528). Vooral zijn grafisch werk - gravures en houtsnedes - is het bekendst. Met houtsnedes werden destijds illustraties in boeken gemaakt.

Dürer werd geboren in Neurenberg waar hij ook het grootste deel van zijn leven doorbracht. Onder de indruk van een reis naar Italië schilderde hij in 1498 de 15-delige Apocalyps. Uit datzelfde jaar stamt zijn hier afgebeelde zelfportret.

Lees hier meer over Albrecht Dürer.

 
Een zelfportret van Albrecht Dürer. Let ook op het uitzicht door het raam: het landschap is in perspectief geschilderd.

Erasmus

De wetenschappelijke stroming die zich bezighoudt met de wereld van de oude Grieken en Romeinen, met hun literatuur en filosofie, wordt Humanisme genoemd. 

De grootste vertegenwoordigers van het Humanisme waren de Nederlander Erasmus van Rotterdam en de Engelsman Thomas More, wiens boek Utopia uit 1516 gaat over een ideale samenleving, gebaseerd op religieuze verdraagzaamheid. 

Erasmus

Desiderius Erasmus werd in 1469 in Rotterdam geboren en stierf in 1536 in Bazel in Zwitserland. Hij was een zoon van een pastoor uit de omgeving van Gouda. 

Zijn bekendste geschriften waren Lof der Zotheid (Latijn: Stultitiae Laus) en de Verhandeling over de vrije wil (Latijn: Diatribe de libero arbitrio). 

Met deze geschriften werd hij één van de belangrijkste grondleggers van de visie dat de mens en het leven op aarde (anthropocentrische opvatting; het Griekse 'anthropos' betekent mens) even belangrijk is als het goddelijke en het hiernamaals  (theocentristische opvatting; het Griekse 'theos' betekent god).

Meer informatie over Erasmus

31 oktober 1517 beschouwt men als het begin van de reformatie. Toen sloeg Martin Luther (1484-1546) zijn 95 stellingen met zijn kritiek op de rooms katholieke kerk op de deur van de slotkapel te Wittenberg.

Op politiek en sociaal terrein hadden er grote veranderingen in Europa plaats gevonden. In de kerk was er echter weinig veranderd. Zij bezat volgens eigen opvatting als enige de sleutel tot de weg naar zaligheid. De biecht bijvoorbeeld, het doen van goede werken, het uitreiken van de hostie, het kopen van aflaten waren bijvoorbeeld middelen die de gelovige op deze weg hielpen en waar de kerk als enige zeggenschap over had.

Martin Luther

De monnik Martin Luther uitte scherpe kritiek op de leer van de kerk. Zijn vraag 'Hoe krijg ik een genadige God?' beantwoordde hij in de ogen van de clerus (= de geestelijkheid) op revolutionaire wijze. Luther stelt voor de beantwoording van die vraag niet meer de leer of de traditie van de kerk centraal. Doorslaggevend voor het verwerven van zaligheid is het geloof van de enkeling. Niet op grond van verdienste of goede werken en dergelijke, maar puur uit genade valt hem deze ten deel. Hierbij heeft niet de kerk, maar slechts de schrift - de Bijbel - het laatste woord.

De kern van de reformatie kun je zo in drie Latijnse termen samenvatten:

• sola fide, door het geloof alleen;
• sola gratia, alleen door genade;
• sola scriptura, alleen door de schrift, alleen de schrift is normerend.

Vanwege deze ideeën werd Luther door de paus in de ban gedaan op de Rijksdag te Worms in 1521. Dan wordt hij door vrienden en vorsten die op zijn hand zijn, in een spannende tocht naar de Wartburg bij Eisenach 'ontvoerd'.

Daar wijdt hij zich aan de vertaling van het oude en nieuwe testament uit de grondtalen - het Hebreeuws en Grieks - in het Duits. Iedereen moest de bijbel tot zijn beschikking hebben in zijn eigen taal. Daarmee was de gelovige niet meer afhankelijk van de interpretatie van de priester, die de bijbel vaak alleen maar in de niet oorspronkelijke Latijnse vertaling tot zijn beschikking had.

Voor de verdere ontwikkeling van het Duits als algemene taal in het Duitse rijk is de bijbelvertaling van Luther van zeer grote betekenis geweest. Door de uitvinding van de boekdrukkunst kon de Lutherbijbel zich snel verspreiden en grote invloed in Europa gaan uitoefenen. Iedereen kon de teksten nu zelf lezen en begrijpen en zijn eigen oordeel vellen

Martin Luther

In dit kamertje vertaalde Luther de bijbel.

In het plaatsje Wittenberg publiceerde Luther zijn kritiek op de misstanden in de kerk.

Naast de bijbelvertaling is een centraal werk van Luther Von der Freiheit eines Christenmenschen (Over de vrijheid van een christen). Hierin legt Luther zijn opvattingen van het ware christendom uit. De ware christen heeft geen bemiddeling van de geestelijken nodig, hij zoekt direct contact met God. De religieuze beleving wordt geïndividualiseerd. Klik hier voor de tekst

Eine feste Burg ist unser Gott

Luther schreef tevens vele strijdschriften, fabels en kerkliederen. Een van de bekendste is Psalm 46, Ein feste Burg ist unser Gott. In deze psalm vergelijkt Luther God met een vaste (veilige) burcht, terwijl de duivel de oude, boze vijand is. Hoewel de duivel veel macht heeft, is het God die de mensen bijstaat.

Hier kun je de eerste strofe beluisteren: Ein feste Burg Der 46. Psalm: «Deus noster refugium et virtus» Ein feste Burg ist unser Gott, Ein gute Wehr und Waffen. Er hilft uns frei aus aller Not, Die uns jetzt hat betroffen. Der alt böse Feind Mit Ernst ers jetzt meint, Groß Macht und viel List Sein grausam Rüstung ist, Auf Erd ist nicht seinesgleichen. Mit unsrer Macht ist nichts getan, Wir sind gar bald verloren, Es streit für uns der Rechte Mann, Den Gott hat selbst erkoren. Fragst du, wer der ist? Es heißt Jesu Christ, Der Herr Zebaoth, Und ist kein ander Gott, Das Feld muß er behalten. Und wenn die Welt voll Teufel wär Und wollt uns gar verschlingen, So fürchten wir uns nicht so sehr, Es soll uns doch gelingen. Der Fürst dieser Welt, Wie saur er sich stellt, Tut er uns doch nicht, Das macht, er ist gericht, Ein Wörtlein kann ihn fällen. Das Wort sie sollen lassen stahn Und keinen Dank dazu haben, Er ist bei uns wohl auf dem Plan Mit seinem Geist und Gaben. Nehmen sie den Leib, Gut, Ehr, Kind und Weib, Laß fahren dahin, Sie habens kein Gewinn, Das Reich muß uns doch bleiben. Klugsches Gesangbuch, 1529

Links

• Meer informatie over Martin Luther: www.luther.de 

• Vele teksten van Luther, onder andere de gehele bijbel.

• In 2003 werd het leven van Luther verfilmd.

• Een virtuele rondgang door Wittenberg

• Een spannende roman over Luther is 'Opstand' van Reg Grant.

• Ursula Koch schreef 'Rosen im Schnee', een roman over Katharina von Bora, een weggelopen non, die later met Martin Luther trouwde.