Na het verlies in de Eerste Wereldoorlog beleeft Duitsland een roerige tijd. Na het vertrek van Keizer Wilhelm II. naar Nederland (1918) ontstaat er weliswaar een democratische staat in Duitsland - de Weimarer Republiek - maar deze jonge democratie wordt in gevaar gebracht door pogingen van linkse en rechtse extremisten om de macht te grijpen. Daarnaast heeft het land met grote economische tegenslagen te maken. Echter de kunst, en zeker ook de literatuur, bloeit!

Duitse geschiedenis:  Meer info over wat er in Duitsland in deze tijd gebeurde. Klik hier voor achtergrondinformatie

In de jaren twintig ontstaat een nieuwe houding ten opzichte van de wereld en het leven. Dit nieuwe gevoel komt voort uit de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog. Op het gebied van de kunst komt er een reactie op de overdreven subjectiviteit van het expressionisme. Deze nieuwe literaire stroming, de Nieuwe Zakelijkheid (Neue Sachlichkeit), interesseert zich in de eerste plaats voor de objectieve werkelijkheid. Actualiteit en belangstelling voor de eigen tijd zijn kenmerken van deze literatuur. 

De literaire reportage, de tijdroman en drama zijn de populairste genres. De beleving van de Eerste Wereldoorlog komt literair tot uitdrukking in de (anti-) oorlogsromans die in de jaren twintig in groten getale verschenen. Ook de verschillende economische crises hebben hun weerslag op de literatuur in die jaren gehad.

Regeringssoldaten in Berlijn tijdens revolutionaire gevechten.

Hoewel Bertolt Brecht (1898-1956)van goede, bourgeoise komaf was, sympatiseerde hij met het communisme. In 1933 verliet hij Duitsland en verbleef in onder andere Scandinavië en de Verenigde Staten. Na de oorlog vestigde hij zich in 1949 in de DDR. In Oost-Berlijn kreeg hij zijn eigen theater, het Berliner Ensemble 

Theater

In zijn theaterstukken oefende Brecht veel kritiek op de kapitalistische maatschappij uit. Hij had met zijn theaterstukken een pedagogisch doel voor ogen: de toeschouwers moeten meedenken en zelf een kritisch oordeel vormen.

Kenmerkend voor zijn stukken is het zogenaamde V-Effekt (vervreemdingseffect): de acteurs identificeren zich niet met hun rol, zij zijn sprekers die hun verhaal zo objectief mogelijk vertellen. Brecht gebruikt bijvoorbeeld liederen die afstandelijk de inhoud van de gespeelde scènes nog eens beschrijven. 

Hierdoor wordt de toeschouwer als het ware 'wakker geschud' voor de vorming van zijn of haar kritisch oordeel. De stukken van Brecht zijn een voorbeeld van het 'epische theater': er is geen indeling meer in vaststaande bedrijven, de handeling wordt onderbroken door tussenteksten, liederen en commentariërende sprekers.

Bertolt Brecht

Scene uit de verfilming van Die Dreigroschenoper uit 1931 (Regie: G.W. Pabst) .

• Die Dreigroschenoper, een satire op de burgelijke maatschappij. Uit dit stuk stamt het beroemde lied Mackie Messer, de muziek is van de bekende Duitse componist Kurt Weill.
  Klik hier voor meer informatie over de Dreigroschenoper met onder andere geluidsfragmenten.

• Leben des Galilei, een toneelstuk over het dilemma van een wetenschapper tussen vrijheid en dwang.

• Mutter Courage und ihre Kinder, een anti-oorlogsdrama waarin de mens als een gemanipuleerd slachtoffer wordt neergezet.

• Furcht und Elend des Dritten Reiches, een theaterstuk waarin in scènes de fascistische terreur wordt getoond. Zie ook het Derde Rijk in deze literatuurgeschiedenis.

• Der kaukasische Kreidekreis, waarin de strijd tussen twee Russische kolchozen (staatsboerderijen) centraal staat.

Naast zijn werken voor het theater schreef Brecht veel gedichten.

Carl Zuckmayer

Naast Brecht was Carl Zuckmayer (1896-1977) de bekendste theaterschrijver in deze periode. Vanaf 1924 werken beiden samen aan het 'Deutsches Theater' in Berlijn. 

Zuckmayer werd vooral bekend door zijn satirische tragiekomedie Der Hauptmann von Köpenick. Zuckmayer keert zich in dit stuk tegen de Pruisische bureaucratie en militarisme ten tijde van het Wilhelminische Rijk (1871-1918). 

Zuckmayer schreef ook het draaiboek voor de film Der blaue Engel naar het boek Professor Unrat van Heinrich Mann. In deze film speelde Marlene Dietrich de rol van 'Lola Lola' waarmee ze wereldberoemd werd.

 

Bekijk hier een fragment uit de film Der Blaue Engel met Marlene Dietrich.

Zuckmayer vluchtte in 1938 naar de Verenigde Staten. Ook hij schreef over het fascisme, al werden zijn stukken pas na de oorlog gespeeld. Voorbeelden zijn Des Teufels General, over een luchtmachtgeneraal die tussen plicht en eigen overtuiging heen en weer geslingerd wordt en Das kalte Licht, over het gewetensconflict van een kernfysicus.

De grootste criticaster van het Duitsland tussen de beide wereldoorlogen was de schrijver-journalist Kurt Tucholsky (1890-1935). 

Onder verschillende pseudoniemen - o.a. Kaspar Hauser, Theobald Tiger en Peter Panther - schreef hij over de wereld om hem heen in kranten en tijdschriften. 

Hij was een groot satiricus die met ironie en Wortwitz (woordgrappen) velen belachelijk maakte. 

Als voorbeeld mag het Lied vom Kompromiss gelden, dat de periode na de Novemberrevolutie in 1919 beschrijft. Hierin sluiten politieke tegenstanders - 'Schwarz' zijn de rechtse, burgelijke partijen en 'Rot' de linkse sociaaldemocraten - met elkaar een compromis om de communisten niet aan de macht te laten komen. Net als veel andere liederen van Tucholsky werd dit op muziek gezet door Hanns Eisler, een bekende componist uit die dagen, die ook voor Brecht werkte.

Kurt Tucholsky

Aan het eind van de jaren twintig verschijnen er verschillende romans die zich in de Eerste Wereldoorlog afspelen. Deze gruwelijke oorlog met zijn immense 'Materialschlachten' heeft aan velen het leven gekost of verminkte jonge mensen voor de rest van hun leven. 

De roman Im Westen nichts Neues van Erich Maria Remarque (1898-1971) speelt zich af aan het westfront in België en Frankrijk.

Daar leverden de Duits-Oostenrijkse legers in de loopgraven een verschrikkelijke strijd, soms om slechts enkele meters winst, met de geallieerde legers van Frankrijk, Engeland, België en vanaf 1917 de Verenigde Staten. 

Zelf noemde Remarque het boek weder eine Anklage noch ein Bekenntnis al toont het de waanzin van de oorlog zonder meer aan. Op de dag dat het leger meldt dat het helemaal rustig was aan het westelijk front, sterft de hoofdpersoon van het boek.

De roman werd een wereldwijde bestseller.

De jaren twintig worden in Duitsland gekenmerkt door een torenhoge inflatie (1923, vanwege de herstelbetalingen aan de geallieerden draaien de geldpersen overuren) en later de crises na de beurskrach op Wall Street (zwarte donderdag, 24 oktober 1929). Een enorm hoge werkloosheid en een radicalisering in de politieke verhoudingen zijn het gevolg.

Als geen ander heeft Hans Fallada (pseudoniem voor Rudolf Ditzens) (1893-1947) de gevolgen van de crises voor de gewone man beschreven in de realistische romans Kleiner Mann - was nun?, Wer einmal aus dem Blechnapf frisst en Bauern, Bonzen und Bomben . 
.

In de roman Fabian geeft Erich Kästner (1899-1974) een beeld van het leven in de grote stad ten tijde van de wereldwijde economische crises in de jaren dertig. Hij doet dat met groot gevoel voor humor en oefent tevens stevige kritiek op de kleinburgelijke moraal, het militarisme en het fascisme. 

Kästner is vooral ook bekend geworden als kinderboekenschrijver met titels als Emil und die Detektive en Drei Männer im Schnee.

Een bijzonder beeld van het moderne leven in de grote stad schetst de schrijver Alfred Döblin in de roman Berlin Alexanderplatz. 

In de handeling over de mislukkeling Franz Biberkopf verweeft Döblin tal van realistische teksten zoals reclame en krantenberichten. Deze stijl heet montage. Lees hier meer over Alfred Döblin en het boek.

Alfred Döblin

Boek
Bij deze website hoort een boek. Boek en website vullen elkaar volledig aan, maar kunnen ook los van elkaar gebruikt worden. Meer informatie en bestellen.