Vooral zogenaamde Freie Reichsstädte zoals Regensburg, Neurenberg, Keulen, Augsburg, Straatsburg en Bazel worden aan het eind van de middeleeuwen belangrijke economische centra en zijn binnen het Duitse rijk - das Heilige Römische Reich deutscher Nation (911-1806) - direct onder de keizer gesteld. Ze zijn geen verantwoording schuldig aan zogenaamde Landesfürsten, ze hoeven geen troepen te leveren aan het rijk en genieten bijzondere economische voordelen. Daarnaast verwerven ze een soort kiesrecht, want ook zij - naast de vorsten en aartsbisschoppen - kunnen meebepalen wie de Duitse keizer wordt als er een nieuwe moest worden gekozen. Deze vorsten kregen de titel Kurfürst (in het Nederlands 'keurvorst' van keur, afgeleid van kiezen, namelijk het kiezen van de koning en de keizer).

Een andere belangrijke plaats binnen het Duitse rijk nemen steden als Bremen, Hamburg, Lübeck, Rostock en Wismar in. Zij maken deel uit van de Hanse, een handelsverbond van steden rondom de Oost- en de Noordzee. Ook Nederlandse steden als Zwolle, Deventer en Zutphen zijn lid van de Hanse.

Al deze steden komen aan het eind van de middeleeuwen tot grote bloei die niet alleen economisch van aard is. Ook op politiek en cultureel vlak gaan deze steden een vooraanstaande rol spelen.

Het woord Hanse vind je nu nog terug in het woord Lufthansa, een grote vliegmaatschappij. De oorsprong van dit woord is eigenlijk niet duidelijk. Misschien gaat het terug op woorden die iets betekenen als 'gemeenschap', 'groep'.

Duitse geschiedenis:  Meer info over wat er in Duitsland in deze tijd gebeurde. Klik hier voor achtergrondinformatie

Belangrijkste handelsroute van de Hanse.

Johannes Gutenberg

De voorliefde voor realistische vertellingen neemt toe. Deze vaak rauwe realistische voorstellingen vindt men voornamelijk in de zogenaamde volksboeken. Volksboeken zijn riddervertellingen in populaire vorm en volksverhalen over bijvoorbeeld Till Eulenspiegel en Doctor Faustus. De taal waarin geschreven werd, heet het Frühneuhochdeutsch.

Door de uitvinding van de boekdrukkunst door Johannes Gutenberg, rond het jaar 1450, werden deze boeken ook gedrukt en konden zo sneller verspreid worden. 

Till Eulenspiegel, in de Nederlandse literatuur bekend als Tijl Uilenspiegel, is een nar die met zijn streken de mensen een spiegel voorhoudt en hun vermeende wijsheid onderuithaalt. In het volgende verhaal doet hij dat door de betekenis van een woord letterlijk te nemen.

 

Beluister of download hier het fragment.   Die 58. Historie sagt, wie Eulenspiegel in Erfurt einen Metzger um einen Braten betrog. Eulenspiegel konnte seine Schalkheit nicht lassen, als er nach Erfurt kam, wo er bald mit Bürgern und Studenten bekannt wurde.  Einmal ging er zu den Fleischbänken, wo das Fleisch feilgeboten wurde. Da sprach ein Metzger ihn an, ob er nicht etwas kaufen wolle, das er mit sich nach Hause trüge. Eulenspiegel sagte zu ihm: "Was soll ich mit mir nehmen?" Der Metzger sprach: "Einen Braten." Eulenspiegel sagte ja, nahm einen Braten bei einem Ende und ging damit davon. Der Metzger lief ihm nach und sprach zu ihm: "Nein, nicht so! Du mußt den Braten bezahlen!" Eulenspiegel sprach: "Von einer Bezahlung habt Ihr mir nichts gesagt, sondern Ihr sagtet, ob ich nicht etwas mit mir nehmen wolle." Der Metzger habe auf den Braten gewiesen, damit er den mit sich nach Hause nehmen solle. Das wolle er mit des Metzgers Nachbarn beweisen, die dabeistanden.  Die andern Metzger kamen dazu und sagten aus Haß, daß es wahr sei. Denn die andern waren dem Metzger feindlich gesonnen. Wenn jemand nämlich zu ihnen kam und etwas kaufen wollte, rief er die Leute zu sich und zog sie damit von ihnen ab. Darum stimmten sie zu, daß Eulenspiegel den Braten behielte. Während der Metzger also zankte, nahm Eulenspiegel den Braten unter den Rock, ging damit hinweg und ließ sie sich darüber einigen, so gut sie konnten.

Meer streken van Till Eulenspiegel kun je beluisteren bij www.vorleser.net.

Meer over Till Eulenspiegel.

Faust is een tovenaar en beoefenaar van de zwarte magie over wie in Volksbücher de wonderlijkste verhalen worden verteld. Zijn figuur staat voor de mens die alles wil ontdekken en begrijpen. Hij schuwt het niet om daarvoor gebruik te maken van de hulp van de duivel. Het begin van het Volksboek is als volgt.

Meer over Doctor Faustus.

Volksliederen hebben vaak de liefde of gewoonten en gebruiken als thema. De bedenkers van de liederen zijn meestal onbekend en hebben een lange traditie, tot in onze tijd met z'n popsongs.

 

Beluister of download hier het volkslied.   (Verfasser unbekannt) Das Mühlrad Dort hoch auf jenem Berge da get ein Mülerad, Das malet nichts denn Liebe die Nacht bis an den Tag. Die Müle ist zerbrochen, die Liebe hat ein End; 'So gesegen dich Gott, mein feines Lieb!' ietz far ich ins Ellend* *ietz = jezt | Ellend = Ausland

In volksballades komen historische en fabelachtige verhalen aan de orde. Het volgende voorbeeld is een ingekorte versie.

Meer informatie over Hans Sachs.

Een bijzondere vorm van poëzie in de late middeleeuwen is het zogenaamde Meesterzang, in het Duits Meistergesang.

Qua vorm is het een voorzetting van de hoofse minnezang al speelt de liefde een ondergeschikte rol. Veeleer is er bij het Meistergesang sprake van didactische lyriek wat betekent dat men er een belerende boodschap in verwerkte: de mensen moesten er wat van opsteken. Het waren handwerkslieden die in meesterzangscholen (Meistersingerschulen) deze vorm van belerende poëzie schreven.

De beroemdste vertegenwoordiger van het Meistergesang was de schoenmaker Hans Sachs uit Nürnberg, die bovendien bekend werd door zijn kluchtige Fastnachtspiele, ontstaan uit de carnavalsoptochten. Deze Fastnachtspiele waren de voorloper van het wereldlijke drama.

De componist Richard Wagner (1813-1883) nam de Meistersinger tot onderwerp van zijn muziekdrama ‘Die Meistersinger von Nürnberg’ (1867). Lees hier verder over Wagner en zijn muzikaal werk.

Het geestelijk drama ontstond uit scènes van het kerst- en lijdensverhaal van Christus, gespeeld door geestelijken in de kerk. 

Dit ontwikkelde zich in de late middeleeuwen tot kerst- en passiespelen (Passionsspiele), een traditie die tot in onze tijd heeft standgehouden. De beroemdste passiespelen in Duitsland vinden plaats in Oberammergau. Klik hier voor meer informatie. 

Boek
Bij deze website hoort een boek. Boek en website vullen elkaar volledig aan, maar kunnen ook los van elkaar gebruikt worden. Meer informatie en bestellen.