Het jonge Duitsland en Biedermeier (1830-1850)

In het Duits: Das junge Deutschland und Biedermeier.

Historische achtergrond: Restauratie, Romantiek en Revolutie

Congres van Wenen

Clemens Wenzel Lothar Fürst Metternich Lees hier meer informatie over Metternich.

Bij de Romantiek heb je kunnen lezen, dat, na de overwinning op Napoleon, op het Congres van Wenen in 1815 over de herinrichting van Europa werd gesproken. Voor Duitsland en de omringende landen betekende dit de 'restauratie' (= het herstel) van het absolutisme, van de alleenheerschappij van de Duitse vorsten. Van hervormingen en van het streven naar een Duitse eenheid kwam niets terecht. Duitse geschiedenis:  Meer info over wat er in Duitsland in deze tijd gebeurde. Klik hier voor achtergrondinformatie.   Lees en beluister hier een artikel over het Congres van Wenen. Duitsland bleef verdeeld in meer dan dertig verschillende staten met elk hun eigen vorst. Liberale tendensen, het streven naar een eenheidsstaat en democratie werden de kop ingedrukt. Met de restauratie is de naam van de Oostenrijkse vorst Metternich onlosmakelijk verbonden. Universiteiten en studentenverenigingen werden nauwlettend gecontroleerd en er werd een strenge censuur ingevoerd. Al te vrijzinnige docenten werden ontslagen.

Oppositie - Wartburgfest en Hambacher Fest

Nationale symbolen: vlag en volkslied

Hoffmann von Fallersleben

Ferdinand Freiligrath

Industrialisering

Karl Marx

 

Nog altijd beroemd is de openingszin uit het Kommunistisches Manifest: Ein Gespenst geht um in Europa - das Gespenst des Kommunismus en de slotzin: Proletarier aller Länder vereinigt euch! Marx en Engels analyseren in het manifest de machtsverhoudingen in de wereld die volgens hen gekenmerkt wordt door een klassenstrijd van de bezitlozen tegen de bezitters. In hun voorstelling zou de overwinning van de arbeiders op het kapitalisme leiden tot een klassenloze maatschappij waarbij het bezit van de productiemiddelen met elkaar gedeeld zou worden. Vanwege de censuur moest Marx in 1845 Duitsland verlaten en leefde hij enige jaren in Brussel. Tijdens de revolutie in 1848 verbleef hij weer enige tijd in Duitsland, maar week in 1849 naar Londen uit. Daar schreef hij onder andere zijn beroemd geworden Das Kapital. Marx stierf in 1883. Karl Marx is in het huidige Duitsland nog steeds populair. In de televisieverkiezing Unsere Besten uit 2003 belandde Marx op de derde plaats.

Karl Marx en Friedrich Engels. Beeldengroep in Berlijn. Lees hier meer over het Kommunistisches Manifest of over de biografie van Karl Marx.

Literatuur

 

Het schilderij Der Pfarrer als Kaktusliebhaber van Carl Spitzweg (1808-1885) toont een duidelijk Biedermeier-motief: een tevreden, brave man in zijn bescheiden en beschermde wereld.

Aan literatuur en kunst gingen de maatschappelijke veranderingen niet onopgemerkt voorbij. We onderscheiden twee tegengestelde literaire stromingen in deze tijd: Junges Deutschland Met Junges Deutschland wordt vooral de literaire jeugdbeweging bedoeld, die met name tussen 1830 en 1848 in de landen van de Duitse Bond actief was. Hun streven was om door middel van hun geschriften een omwenteling (= revolutie) in de maatschappij te bewerkstelligen. Maar er was binnen de Duitse Bond ook een ander literair geluid te horen: Das Biedermeier. Deze schrijvers hielden zich verre van het politieke en maatschappelijke debat, zij trokken zich terug in hun eigen privé-bestaan. Biedermeier Sommige schrijvers wilden de traditie van de Klassiek en de Romantiek voortzetten. Hun levensstijl werd gekenmerkt door bescheidenheid, tevredenheid met het burgerlijke bestaan en door aandacht voor de natuur. Deze brave, apolitieke en nette burgerlijkheid werd gekscherend das Biedermeier (bieder = braaf, netjes) genoemd. De naam was ontleend aan de in het humoristische tijdschrift Fliegende Blätter optredende schoolmeester Gottlieb Biedermaier.

Annette von Droste-Hülshoff

Eduard Mörike

 

Biddende handen Albrecht Dürer, 1508.

Een andere bekende Biedermeier-dichter was Eduard Mörike. In zijn gedichten spreekt hij zich vaak voor een bescheiden opstelling van de mens uit. Lees hier de biografie van Eduard Mörike.   Eduard Mörike Gebet Herr! schicke, was du willt, Ein Liebes oder Leides; Ich bin vergnügt, daß beides Aus deinen Händen quillt. Wollest mit Freuden Und wollest mit Leiden Mich nicht überschütten! Doch in der Mitten Liegt holdes Bescheiden. Klik hier voor enkele voorgedragen gedichten van Mörike bij www.vorleser.net.

Biedermeier en Oostenrijk: Franz Grillparzer en Adalbert Stifter

 

Biedermeier vond vooral onder Oostenrijkse en andere schrijvers uit het zuiden veel aanhang. Twee namen moeten hier genoemd worden: Franz Grillparzer (1791-1872) en Adalbert Stifter (1805-1868). De populariteit van het apolitieke en burgerlijke Biedermeier in de staten in het zuiden van de Duitse Bond zou je kunnen verklaren uit de verschillende tradities van de Reformatie en de Contrareformatie. In het noorden van Duitsland was sinds de zestiende en zeventiende eeuw de protestbeweging van Maarten Luther - het Protestantisme - steeds sterker geworden. Luther wilde de bijbel in de volkstaal vertalen en het volk daarover aan het woord laten. De hiërarchie in de kerk, met een Paus aan het hoofd, vond hij niet bij het democratische karakter van het evangelie passen. Deze protestbeweging kon in het zuiden maar moeilijk terrein winnen en werd regelmatig onderdrukt (Contrareformatie). Bovendien waren Verlichting en Sturm und Drang aan het gebied van de Donaumonarchie en Duitse staten als Bayern vrijwel geheel voorbij gegaan. Grillparzer verwerkt in zijn drama’s klassieke thema’s. Zijn bewerking van de zoektocht naar het Gulden Vlies, met de tragische rol van Medea, die haar kinderen doodt en het drama over het leven van de Griekse dichteres Sappho, hebben hem ook onder tijdgenoten beroemd gemaakt. Een mooi en tot in onze tijd toegankelijk verhaal is het enigszins autobiografische Der arme Spielmann (1848). Grillparzer was nogal zwaar op de hand en hij kon zijn plaats in de maatschappij maar moeilijk vinden. In de beschrijving van het leven van de arme violist en buitenstaander Jakob, geeft hij vorm aan dit thema.

Lees hier of hier meer over Franz Grillparzer en over zijn werk.

Adalbert Stifter

 

Ook zijn tijdgenoot Adalbert Stifter was onder de indruk van dit verhaal. Hij verwerkte dit thema in zijn vertelling Kalkstein. ‘Kalkstein’ is opgenomen in de bundel Bunte Steine. Dit is een verzameling verhalen, waarin de natuur een belangrijke rol speelt. Tegen de achtergrond van landschappen als ruige bergen, hard stromende beken en donkere wouden, waar soms gevaarlijke dreiging vanuit gaat, schetst Stifter het leven van eenvoudige en brave burgers, die zich allen opgenomen weten in een veilige en morele wereldorde. Politiek protest is in deze wereld ver te zoeken. Vooral Bergkristall is een graag gelezen verhaal uit deze bundel. Stifter heeft ondanks zijn aandacht voor het detail, een niet al te moeilijke schrijfstijl, met bondige formuleringen, vlot lopende zinnen en fraaie woorden. Zo is het woord Habseligkeiten, onlangs door de Duitsers als mooiste woord in het Duits gekozen, regelmatig in Bunte Steine te vinden. Hoewel Stifter over het algemeen tot in onze tijd graag gelezen wordt, zal niet iedereen zich bij hem thuis voelen. De sfeer in zijn verhalen vind je weerspiegeld in de inrichting van zijn huiskamer. Om daar een indruk van te krijgen, kun je in Linz in Oostenrijk het vroegere woonhuis van Stifter bezoeken (Adalbert-Stifter-Gedenkraum).

Lees hier meer over Stifter en zijn werk.

Brave biedermeier versus 'Politisierung'

 

Lees hier de biografie van Fanny Lewald (1811-1889). Meer informatie over Louise Aston (1814-1871).

De gegoede burgerij had er geen belang bij, dat de maatschappij snel zou veranderen ten gunste van het groeiende fabrieksproletariaat. Zij voelde zich bij deze figuur van de Biedermeier wel thuis. Geheel anders was dit voor een jonge generatie studenten en intellectuelen. Zij kritiseerden de vroegere generatie schrijvers en wilden de 'Poetisiering der Natur' uit de Romantiek vervangen door een Politisierung der Literatur. De nieuwe tijd vroeg om een nieuw geluid, om een literatuur, waarin het debat zou plaatsvinden over politieke vrijheden en over economische onderdrukking, over de klassenstrijd en over de juiste politieke ideologie. In plaats van romantisch gedweep met een diepere zin, komt bij de jonge schrijvers de nuchtere beschrijving van de werkelijkheid op de eerste plaats. Zij staan dichtbij het burgerlijke realisme, een stroming die in Duitsland in de negentiende eeuw vrij laat tot bloei komt, maar in het buitenland al vroeg vertegenwoordigd wordt door schrijvers als Honoré de Balzac, Gustave Flaubert of Charles Dickens. Revolutionaire vrouwen Het was in deze tijd niet gewoon voor vrouwen om zich aan de huiselijke taak die hun toebedacht was, te onttrekken. Met name twee van hen moeten genoemd worden, die zich met succes voor de emancipatie van de vrouw hebben ingespannen. De eerste is Fanny Lewald (1811-1889). Zij was de oudste van acht kinderen en groeide op in Königsberg. Ondanks de taken die zij thuis kreeg opgelegd, wist zij in de jaren veertig van de negentiende eeuw met haar romans door te breken. Van haar eigen met schrijven verdiende geld kocht zij een huis in Berlijn. Toen zij trouwde eiste zij een samenlevingscontract, waarin geregeld werd dat zij in elk geval financiëel onafhankelijk zou blijven van haar man. Een andere eigenzinnige vrouw was Louise Aston (1814-1871). Zij kleedde zich  van tijd tot tijd in mannenkleren en rookte. In 1848 stond zij in Berlijn en later in Frankfurt op de barricaden om aan de revolutie deel te nemen. Zij werd vanwege haar blasfemische gedichten uit Berlijn verbannen. In Hamburg verscheen haar autobiografie. Zij nam het in haar geschriften op voor de arbeiders en zij protesteerde tegen de corruptie onder de bourgeoisie. Andere thema’s van haar waren de strijd tegen het gearrangeerde en niet vrije huwelijk en de onderdrukking van de vrouw in de maatschappij.

Angst voor een vrije pers

 

Na de val van Napoleon (1814) had Duitsland de kans zich tot een moderne en vrije democratie te ontwikkelen. Duitsland kende echter sinds de opheffing van het Heilige Roomse Rijk in 1806 geen centraal gezag meer. De vele verschillende vorsten, die het in 35 staatjes versnipperde land bestuurden, streefden naar een restauratie van de situatie van voor de Franse Revolutie. Een scherpe censuur en een inperking van vrijheden van alle liberale stromingen, met name van revolutionaire studenten, schrijvers en dichters werden toegepast. Vertaling: Een ongesigneerde karikatuur uit het jaar 1847 over het ondrwerp Persvrijheid: De regeringspers wordt voorafgegaan door een vreugdeloze censuur [de schaar]. De groep wordt geleid door een blinde mol. De Duitse Bond ging in 1835 uiteindelijk over tot harde maatregelen tegen alle progressieve krachten. Deze maatregelen werden in de eerste plaats gevoed door angst voor een vrije pers. In Verbot der Schriften des Jungen Deutschland kun je precies lezen, waar de machthebbers bang voor waren. Verbot der Schriften des 'Jungen Deutschland' vom 10. Dezember 1835 (31. Sitzung der Bundesversammlung, 1835) Toon | verberg de tekst   Nachdem sich in Deutschland in neuerer Zeit, und zuletzt unter der Benennung 'das junge Deutschland' oder 'die junge Literatur', eine literarische Schule gebildet hat, deren Bemühungen unverholen dahin gehen, in belletristischen, für alle Klassen von Lesern zugänglichen Schriften die christliche Religion auf die frechste Weise anzugreifen, die bestehenden sozialen Verhältnisse herabzuwürdigen und alle Zucht und Sittlichkeit zu zerstören: so hat die deutsche Bundesversammlung - in Erwägung, daß es dringend notwendig sei, diesen verderblichen, die Grundpfeiler aller gesetzlichen Ordnung untergrabenden Bestrebungen durch Zusammenwirken aller Bundesregierungen sofort Einhalt zu tun, und unbeschadet weiterer vom Bunde oder von den einzelnen Regierungen zur Erreichung des Zweckes nach Umständen zu ergreifenden Maßregeln - sich zu nachstehenden Bestimmungen vereiniget: 1) Sämmtliche deutschen Regierungen übernehmen die Verpflichtung, gegen die Verfasser, Verleger, Drucker und Verbreiter der Schriften aus der unter der Bezeichnung 'das junge Deutschland' oder 'die junge Literatur' bekannten literarischen Schule, zu welcher namentlich Heinr. Heine. Carl Gutzkow, Heinr. Laube, Ludolph Wienbarg und Theodor Mundt gehören, die Straf- und Polizei-Gesetze ihres Landes, so wie die gegen den Mißbrauch der Presse bestehenden Vorschriften, nach ihrer vollen Strenge in Anwendung zu bringen, auch die Verbreitung dieser Schriften, sei es durch den Buchhandel, durch Leihbibliotheken oder auf sonstige Weise, mit allen ihnen gesetzlich zu Gebot stehenden Mitteln zu verhindern. 2) Die Buchhändler werden hinsichtlich des Verlags und Vertriebs der oben erwähnten Schriften durch die Regierungen in angemessener Weise verwarnt und es wird ihnen gegenwärtig gehalten werden, wie sehr es in ihrem wohlverstandenen eigenen Interesse liege, die Maßregeln der Regierungen gegen die zerstörende Tendenz jener literarischen Erzeugnisse auch ihrerseits, mit Rücksicht auf den von ihnen in Anspruch genommenen Schutz des Bundes, wirksam zu unterstützen. 3) Die Regierung der freien Stadt Hamburg wird aufgefordert, in dieser Beziehung insbesondere der Hoffmann- und Campe'schen Buchhandlung zu Hamburg, welche vorzugsweise Schriften obiger Art in Verlag und Vertrieb hat, die geeignete Verwarnung zugehen zu lassen.

Een revolutionaire mentaliteit

 

Das Junge Deutschland was voor de Duitse vorsten een soort spookbeeld geworden en werd de aanduiding voor alle subversieve elementen in de maatschappij, die met kracht bestreden moesten worden. Oorspronkelijk werd het begrip 'Junges Deutschland' in 1834 gebruikt in een rede van de liberale germanist Ludolf Wienbarg (1802-1872). Toon | verberg hier een fragment met vertaling uit deze rede   Ludolf Wienbarg, Ästhetische Feldzüge; Dir, junges Deutschland, widme ich diese Reden... Jene früheren Großen unserer Literatur lebten in einer von der Welt abgeschiedenen Sphäre, weich und warm gebettet in einer verzauberten idealen Welt, und sterblichen Göttern ähnlich auf die Leiden und Freuden der wirklichen Welt hinanschauend und sich vom Opferduft der Gefühle und Wünsche des Publikums ernährend. Die neuern Schriftsteller sind von dieser sicheren Höhe herabgestiegen, sie machen einen Teil des Publikums aus, sie stoßen sich mit der Menge herum, sie ereifern sich, freuen sich, lieben und zürnen wie jeder andere, sie schwimmen mitten im Strom der Welt… 'Deze redevoeringen wijd ik aan jou, jong Duitsland … De vroegere groten uit onze literatuur leefden in een van de echte wereld afgescheiden ruimte, zacht en warm ondergestopt in een betoverde, ideale wereld en als sterfelijke goden neerkijkend op het wel en wee op aarde en intussen laafden zij zich aan de wensen en emoties, aan de geurige offers die het publiek hun bracht. De nieuwe schrijvers zijn uit hun ivoren toren gekomen, zij zijn deel van het publiek en mengen zich onder de mensen. Zij spannen zich in, zijn blij, hebben lief en tonen boosheid als ieder ander, zij staan midden in het leven...' Vertaling: Jos Kleemans Wienbarg vond dat de literatuur zich onverkort in dienst van de Verlichting moest stellen. Hij verzamelde politieke liberalen en republikeinen om zich heen. Het 'Jonge Duitsland' was echter geen georganiseerde beweging, maar eerder de aanduiding van een liberale en revolutionaire mentaliteit. Hierin stonden de volgende ideeën centraal: het streven naar politieke vrijheid; de opheffing van censuur; de strijd tegen een conservatieve geestelijkheid; kritiek op de idealistische literatuur uit de tijd van de Klassik en de Romantiek.

Het einde van de Kunstperiode

 

Goethe was in 1832 gestorven met de legendarische woorden 'meer licht' op de lippen. Heinrich Heine gaf als commentaar, dat nu een definitief einde was gekomen aan wat hij die Kunstperiode van de Duitse literatuur noemde. De nieuwe dichters zouden in tegenstelling tot de oude generatie geen onderscheid meer maken tussen leven en schrijven, bedreven geen politiek meer los van wetenschap, kunst en religie. In dienst van de actualiteit De nieuwe thema’s van de literatuur lagen op straat en de literatuur moest bij voorkeur in dienst staan van de actualiteit. De realiteit moest op voor iedereen begrijpelijke wijze en kritisch aan de orde gesteld worden. Zo stelde de nieuwe generatie schrijvers hun taak voor. Het werkelijke licht moest volgens hen nog steeds over Duitsland opgaan. Taal De Duitse taal veranderde intussen sterk. Onder invloed van technische en industriële vooruitgang kregen ook de wereld van de uitgevers, van de boekhandelaren en het krantenwezen een totaal ander aanzien. Bovendien werd de positie van de schrijvers vrijer. Vroeger waren zij nog afhankelijk van toevallige rijke opdrachtgevers, nu konden zij vaak zelfstandig hun brood verdienen door middel van journalistieke arbeid. Grote steden als Keulen, Berlijn en Hamburg werden, in plaats van de oude vorstenhoven, de nieuwe literaire centra. Een nieuw realisme ontstond. Kranten en tijdschriften publiceerden over de maatschappelijke realiteit van naar vrijheid strevende burgers en over de miserabele omstandigheden van het nieuwe stadsproletariaat. De schrijver was in de eerste plaats journalist. Het proza kwam steeds meer in zwang en drong de lyriek, in de voorafgaande tijd nog het meest beoefende literaire genre, steeds meer naar de achtergrond. Censuur Intussen hield de staat de pers nauwlettend en angstvallig in de gaten. Censuur was sinds 1819 aan de orde van de dag. Soms konden schrijvers hun boeken in het buitenland laten drukken, maar meestal zat er niets anders op dan de censor voorzichtig belachelijk te maken, zoals Heinrich Heine deed in Ideen. Das Buch Le Grand (1827; het boek gaat over Heine’s visie op Napoleon). Teksten werden meestal pas gecensureerd als ze (met de hand) gezet waren. Verscheurdheid Heinrich Heine was één van de schrijvers, die te lijden hadden onder de culturele en politieke verwarring in zijn tijd. Hij sprak van een zekere verscheurdheid, waaronder zich engagerende schrijvers vaak leden. Enerzijds waren schrijvers en intellectuelen gevormd door het denken uit de tijd van Goethe en de romantiek, anderzijds vroeg de nieuwe tijd om een radicaal ander en nieuw geluid. Deze verscheurdheid hing samen met snelle veranderingen op economisch en politiek gebied. Op deze veranderingen werd door de verschillende maatschappelijke klassen ook anders gereageerd. De kern van het moderne liberale, nationalistische en socialistische gedachtegoed ontstond in deze periode. Een bont palet van nieuwe ideologieën, dat tot het einde van de twintigste eeuw de politiek zou gaan beheersen, vindt in deze tijd zijn oorsprong.

Omgang met de censuur. Vaak kon de drukker dan niets anders doen, dan woorden of regels door middel van streepjes vervangen. Het zou te duur worden om het zetwerk volledig over te doen. Heine drijft hier de spot met het belachelijke effect, dat censuur zelfs op de concrete vorm van gedrukte teksten had: Caput XII Die deutschen Zensoren — – — – — – — – — – — – — –– — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — –—— – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — Dummköpfe — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – — – Heinrich Heine

Strijd om vrijheid: Hegel en Schopenhauer

 

Immanuel Kant, de filosoof van de Verlichting, was in 1804 gestorven en Napoleon had zich in datzelfde jaar tot keizer gekroond. De Franse Revolutie was allang voorbij, maar het centrale filosofische probleem van de vrijheid en verantwoordelijkheid van de mens, van het autonome subject, was niet opgelost. In 1806 had Napoleon in de slag bij Jena het Pruisische leger verslagen en de stad geplunderd. Berlijn nam sindsdien geleidelijk aan de plaats van cultureel en politiek centrum van de stad Jena over. In Berlijn doceerden aan de nieuwe, door Wilhelm von Humboldt in 1809 opgerichte Humboldt-Universität de filosofen Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) en Arthur Schopenhauer (1788-1860). Zij zochten een oplossing voor het aloude en sinds de tijd van de Verlichting, met name door de filosoof Kant, opnieuw geformuleerde probleem van de vrijheid van de mens. In populaire bewoordingen samengevat kwam dit vraagstuk neer op de vraag in hoeverre de mens als natuurwezen zich met zijn ratio (= verstand) kon ontworstelen aan de redeloze, immorele en willekeurige natuur. Verlost de cultuurwereld de mens van deze onvrijheid van de natuur? Of is het juist omgekeerd met de mens gesteld? Is niet veeleer de cultuur de oorzaak van het teniet doen van de oorspronkelijke en natuurlijke staat van de vrijheid van de mens (zoals Rousseau dacht)? Aan het begin van de negentiende eeuw nam men steeds meer, geheel in de geest van de romantiek, het laatste standpunt in. Hegel loste dit vraagstuk op in een abstract filosofisch bouwwerk over de ontwikkeling van de geest. De tegenstelling tussen natuur en cultuur moet gezien worden als een onderdeel van een groot proces, waarin de mens betrokken is. Uiteindelijk culmineert dit proces van ontwikkeling van de cultuur in een totale zelfontplooiing van de geest. Hierin is de aanvankelijke tegenstelling tussen natuur en cultuur, materie en geest uiteindelijk op een hoger plan gebracht en zelfs opgeheven. Hegel trok met zijn colleges in Berlijn volle zalen. Zijn eerste grote werk noemde hij Phänomenologie des Geistes (1807; een uiteenzetting over het verschijnen van de geest). Schopenhauer Veel minder optimistisch was Schopenhauer. Hij kan weinig redelijks in de werkelijkheid ontdekken. Voor hem bestaat de ware werkelijkheid uit niets anders dan een blinde, zinloze en onverzadigbare drang, uit de wil om zichzelf te handhaven. Dit willen is bron van eindeloos lijden en van een oorlog van allen tegen allen. Een uitweg ziet Schopenhauer nauwelijks. Deze ligt hooguit in een vlucht uit de wereld of in een streng ascetisch leven. Schopenhauer was sterk beïnvloed door het Boeddhisme. In 1819 verscheen zijn hoofdwerk Die Welt als Wille und Vorstellung. Schopenhauer kon in zijn tijd niet tegen de populariteit van Hegel op. Pas veel later, na zijn dood in 1860, zou hij grote invloed gaan uitoefenen op denkers als Friedrich Nietzsche en op de wiskundige en filosoof Ludwig Wittgenstein. Ook de schrijver Thomas Mann heeft het werk van Schopenhauer diepgaand bestudeerd en in zijn romans verwerkt. Schrijvers en het filosofische debat In dit academische debat wordt een nieuwe, jonge generatie schrijvers en intellectuelen gevormd en tevens uit een romantische sluimer gewekt. Voor een oplossing van concrete en maatschappelijke vraagstukken, zoeken zij de oplossingen elders. Zij wenden zich af van het Berlijnse 'spinnenweb' (het woord is van Heine) en het al te romantische of speculatieve denken. Belangrijke critici zijn de schrijvers Heinrich Heine en Georg Büchner. Het vraagstuk van de sociale ongelijkheid was na de Verlichting verwaarloosd. Anders dan Goethe en Schiller nog deden in de Kunstperiode, maken zij korte metten met abstracte illusies en pseudo-revolutionaire ideologieën uit de tijd van de Duitse romantiek. Heine zoekt hiervoor inspiratie bij de communist Karl Marx (1818–1883), die de abstracte wereldgeest van Hegel vervangt door de concrete klassenstrijd (als motor van de geschiedenis). Büchner houdt zelfs helemaal geen enkele illusie overeind. Hij rekent radicaal af met alle optimistische vooruitgangsfilosofieën:   Puppen sind wir von unbekannten Gewalten am Draht gezogen... G. Büchner, Dantons Tod II, 5; klik hier voor het citaat. De autonome mens bestaat volgens hem niet. Büchner wordt samen met Schopenhauer als één van de eerste vertegenwoordigers van het (post)moderne denken beschouwd.

De Humboldt-Universität in Berlijn. De filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) Lees hier meer over Hegel en zijn filosofie De filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) Lees hier meer over over Arthur Schopenhauer en zijn filosofie.

Heinrich Heine

Bekijk de Heine Special

Georg Büchner

Der Hessische Landbote

 

Het Flugschrift (pamflet) Der Hessische Landbote begint met een waarschuwing. Het bezit van het pamflet kan gevaarlijk zijn en voor het geval van ontdekking door de politie wordt de lezer vast een aantal tips gegeven. De revolutionaire oproep Friede den Hütten! Krieg den Palästen! aan het einde van dit 'voorwoord' behoort tot één van de gevleugelde woorden uit de Duitse literatuurgeschiedenis.   Der Hessische Landbote Erste Botschaft - Juli-Fassung Darmstadt, im Juli 1834. Vorbericht Dieses Blatt soll dem hessischen Lande die Wahrheit melden, aber wer die Wahrheit sagt, wird gehenkt, ja sogar der, welcher die Wahrheit liest, wird durch meineidige Richter vielleicht gestraft. Darum haben die, welchen dies Blatt zukommt, folgendes zu beobachten: Sie müssen das Blatt sorgfältig außerhalb ihres Hauses vor der Polizei verwahren; sie dürfen es nur an treue Freunde mitteilen; denen, welchen sie nicht trauen, wie sich selbst, dürfen sie es nur heimlich hinlegen; würde das Blatt dennoch bei Einem gefunden, der es gelesen hat, so muß er gestehen, daß er es eben dem Kreisrat habe bringen wollen; wer das Blatt nicht gelesen hat, wenn man es bei ihm findet, der ist natürlich ohne Schuld. Friede den Hütten! Krieg den Palästen!   Lees hier de volledige tekst van Der Hessische Landbote. Het was vanwege deze tekst dat Büchner door de autoriteiten werd gezocht.

Steckbrief (signalement) van Georg Büchner

Dantons Tod

 

Scène uit Dantons Tod, gespeeld door het Bielefelder Theater (2004).

Spoedig werd Büchner de Duitse grond te heet onder de voeten. Begin 1835 vluchtte hij naar het Franse Straatsburg. In een periode van vijf weken schreef hij zijn drama Dantons Tod (1835; voor het eerst in 1902 opgevoerd). Büchner stelde hierin de vraag naar de zin van een strijd voor de vrijheid. De idealen van de Franse Revolutie onderschreef hij weliswaar. Maar hoe was het mogelijk, dat de revolutie zo eenvoudig zijn eigen kinderen opat. In plaats van geluk bracht de revolutie terreur voort. Danton moest zijn discussie hierover met Robespierre met de dood bekopen. Intussen bleven de rijken rijk en de armen arm, de revolutie had niets opgeleverd. In de economische omstandigheden was niets wezenlijks veranderd, zo wilde Büchner zijn publiek in dit stuk voorhouden.

Het tragische lot der mensheid

Sociaal drama: Woyzeck

 

Scenes uit de Woyzeck opvoering van de Athanor Akademie uit Burghausen, 1999.

Het eerste sociale drama uit de Duitse literatuur is Büchners Woyzeck (1836/37). Hierin baseert hij zich op het waar gebeurde verhaal van de kapper Woyzeck, die in 1821 in Leipzig zijn bruid had neergestoken. In 1824 was hij daarvoor ter dood veroordeeld. Het ging Büchner vooral om de discussie die dit gebeuren had uitgelokt onder artsen over de toerekeningsvatbaarheid van de misdadiger. Het verhaal is snel verteld. Woyzeck leeft samen met zijn geliefde Marie, van wie hij een kind heeft. Om wat bij te verdienen, is hij proefpersoon voor medische experimenten. Marie pleegt echter overspel. Dit wekt bij Woyzeck zo’n grote woede op, dat hij Marie neersteekt. Het mes gooit hij in het water en hij verdrinkt zichzelf. In dit stuk worden de scherpe sociale tegenstellingen in de maatschappij tot uitdrukking gebracht. De maatschappelijke positie van Woyzeck en de uitbuiting van de sociaal zwakkere door de hogere klassen, is het thema van dit stuk. Een belangrijke scène is een gesprek tussen de officier (Hauptmann) die bij de kapper (Woyzeck) zit. De officier stelt grote filosofische levensvragen bij de kapper aan de orde en maant Woyzeck tot een deugdzaam leven. De officier voelt zich verheven boven de arme man, die geen moraal en beschaving heeft. In bedekte termen confronteert Woyzeck aan het eind van het gesprek de officier met zijn onzinnige uitspraken. Het is makkelijk praten over deugd en moraal, maar wie geen geld, eten of goede opleiding heeft genoten, heeft eerst andere zorgen aan zijn hoofd, zo wil Büchner het publiek in dit stuk voorhouden. Hieronder vind je een gedeelte uit deze scène. Toon | Verberg Fragment uit Woyzeck Fragment uit Woyzeck WOYZECK: Wir arme Leut - Sehn Sie, Herr Hauptmann: Geld, Geld! Wer kein Geld hat - Da setz einmal eines seinesgleichen auf die Moral in der Welt! Man hat auch sein Fleisch und Blut. Unsereins ist doch einmal unselig in der und der andern Welt. Ich glaub', wenn wir in Himmel kämen, so müßten wir donnern helfen. HAUPTMANN: Woyzeck, Er* hat keine Tugend! Er ist kein tugendhafter Mensch! Fleisch und Blut? Wenn ich am Fenster lieg', wenn's geregnet hat, und den weißen Strümpfen nachseh', wie sie über die Gassen springen - verdammt, Woyzeck, da kommt mir die Liebe! Ich hab' auch Fleisch und Blut. Aber, Woyzeck, die Tugend! Die Tugend! Wie sollte ich dann die Zeit rumbringen? Ich sag' mir immer: du bist ein tugendhafter Mensch - gerührt: -, ein guter Mensch, ein guter Mensch. WOYZECK: Ja, Herr Hauptmann, die Tugend - ich hab's noch nit so aus. Sehn Sie: wir gemeine Leut, das hat keine Tugend, es kommt nur so die Natur; aber wenn ich ein Herr wär und hätt' ein' Hut und eine Uhr und eine Anglaise (= rokkostuum) und könnt' vornehm rede, ich wollt' schon tugendhaft sein. Es muß was Schönes sein um die Tugend, Herr Hauptmann. Aber ich bin ein armer Kerl! HAUPTMANN: Gut, Woyzeck. Du bist ein guter Mensch, ein guter Mensch. Aber du denkst zuviel, das zehrt; du siehst immer so verhetzt aus. - Der Diskurs hat mich ganz angegriffen. Geh jetzt, und renn nicht so; langsam, hübsch langsam die Straße hinunter! * De vorm 'Er' is een verouderde aanspreekvorm, die tussen du en Sie in staat en het verschil in maatschappelijke positie onderstreept. Lees hier de volledige tekst van Woyzeck of een uitgebreide analyse van Woyzeck. Woyzeck verwoordt het standpunt van het in de tijd van Büchner steeds groter wordende proletariaat. De kerk heeft de kant van de machthebbers gekozen, terwijl god er eigenlijk voor de gewone man is. Met moraal kunnen arbeiders niets beginnen, als er niet eerst iets te eten is. Een deugdzaam leven hangt van humane omstandigheden af. Een misdadiger is niet uit zichzelf slecht, maar hij wordt door de omstandigheden slecht gemaakt.

Radicaler dan Heine

 

Nog radicaler dan Heine had gedaan, zet Büchner een streep door de romantische Poetisierung der Natur. Het is alsof Karl Marx bij hem aan het woord is: Es ist nicht das Bewusstsein der Menschen, das ihr Sein, sondern umgekehrt ihr gesellschaftliches Sein, das ihr Bewusstsein bestimmt. 'Niet het bewustzijn van de mensen bepaalt dus hun zijn, maar omgekeerd, hun maatschappelijk zijn bepaalt hun bewustzijn' Karl Marx, Die Deutsche Ideologie, Thesen über Feuerbach, 1845/46 , vertaling Jos Kleemans. Hiermee is het Berlijnse spinnenweb tot zwijgen gebracht en is een radicaal nieuw geluid in de Duitse geschiedenis aan het doorbreken. Woyzeck werd voor het eerst pas in 1913 opgevoerd. Büchner heeft met dit werk vele schrijvers, naturalisten én expressionisten en niet in de laatste plaats Bertolt Brecht sterk beïnvloed. De schrijver Alfred Döblin zegt over hem: Dieser Büchner war ein toller Hund. Nach 23 oder 24 Jahren verzichtete er auf weitere Existenz und starb. Es scheint, die Sache war ihm zu dumm. In 1923 heeft Alban Berg (1885-1935) het stuk onder de titel Wozzeck voor opera bewerkt. Beluister hier een deel van de 1e acte, 4 scène uit de opera Wozzeck van Alban Berg, gespeeld en gezongen door het Theater Aachen. Links over Büchner Biografie van Georg Büchner en een overzicht van zijn teksten. Uitgebreide site over Büchner Overzicht van links over Georg Büchner.

Alban Berg

[naar boven]