Deze ironiserende stijl is karakteristiek voor zijn Buch der Lieder (1827).  Romantische thema’s als droom, lijden en sentiment spelen nog wel een grote rol, maar Heine steekt met al te overdreven pathetiek onmiddellijk de draak.

Twee andere gedichten zijn in dit verband veelzeggend: Die Rose die Lilie en Ein Jüngling liebt ein Mädchen.

 

Heinrich Heine - Die Rose die Lilie Die Rose, die Lilje, die Taube, die Sonne, Die liebt ich einst alle in Liebeswonne. Ich lieb sie nicht mehr, ich liebe alleine Die Kleine, die Feine, die Reine, die Eine; Sie selber, aller Liebe Bronne, Ist Rose und Lilje und Taube und Sonne.

 
Lees hier meer over Heines Reisebilder.

Heine had alle reden om in 1831 zijn koffers te pakken en naar Parijs te vertrekken. Duitsland was hem in cultureel en politiek opzicht te eng geworden. Als aanhanger van de idealen van de Verlichting voelde hij zich na de revolutie van 1830 (in Parijs) aangetrokken tot de vrijere Parijse mentaliteit. Noch zijn bekering tot het christendom, noch zijn promotie in Göttingen hadden hem verder aan een vaste betrekking in Duitsland weten te helpen.

Uit vrees voor de censuur zocht Heine toevlucht tot het genre van het reisverslag om zijn ideeën nog te kunnen publiceren. In de Reisebilder, die tussen 1826 en 1831 verschenen, bracht Heine verslag uit van zijn reizen door Duitsland - Die Harzreise -, naar Italië en naar Engeland. Hierin schuwde hij kritiek op achterlijkheid en bekrompenheid geenszins. De censoren hielden hem intussen scherp in de gaten. In de Harzreise schrijft hij:

Maar ook Holland blijft niet gespaard. Ook al heeft Heine dan niet gezegd, zoals lange tijd ten onrechte is aangenomen: 'Als er weer een zondvloed komt, ga ik naar Holland, want daar gebeurt alles vijftig jaar later.' Heine zou het echter wel degelijk gezegd kunnen hebben. Van Holland had hij namelijk beslist geen hoge pet op.

In 1827 bracht hij een kort bezoek aan Holland. Dat leverde hem stof op voor zijn bijzonder komische beschrijving in Aus den Memoiren des Herrn von Schnabelewopski.

Herr Schnabelewopski komt uit Polen en maakt via Hamburg een reis naar Amsterdam en Leiden. Het doel is om in Leiden 'godgeleerdheid' te studeren. Maar aan het 'hogere' komt hij in Holland niet erg toe. Tijdens een theatervoorstelling in de Amsterdamse schouwburg, waar de beroemde sage 'De vliegende Hollander' gespeeld wordt, valt zijn oog op een Hollandse blondine.

 

Je nun, diesen Besseren will ich im Vertrauen gestehn, daß ich noch nie so wild geküßt worden, wie von jener holländischen Blondine, und daß diese das Vorurteil, welches ich bisher gegen blonde Haare und blaue Augen hegte, aufs siegreichste zerstört hat. Jetzt erst begriff ich, warum ein englischer Dichter solche Damen mit gefrorenem Champagner verglichen hat. In der eisigen Hülle lauert der heißeste Extrakt. Aus den Memoiren des Herren von Schnabelewopski, Hoofdstuk VII 'Welnu, degenen die het aan kunnen wil ik wel in vertrouwen onthullen, dat ik nog nooit zo hevig gekust ben als door dat Hollandse blondje en dat zij mijn vooroordelen, die ik tegen blonde haren en blauwe ogen had, definitief teniet heeft gedaan. Pas nu begrijp ik, waarom een Engelse schrijver zulke dames met bevroren champagne heeft vergeleken. In een ijzig omhulsel schuilt het heerlijkste extract.' (Vertaling Jos Kleemans)

De sage van 'De vliegende Hollander', waarin het thema van de trouwe echtgenote centraal staat, zal hier wel niet voor niets gekozen zijn als kader waarin de avonturen van Herr Schnabelewopski verteld worden. Want vanuit het huis in Leiden, waarin vroeger Jan Steen nog woonde (Kapitel XI), maakt Schnabelewopski verder vooral kennis met de Hollandse keuken en de Hollandse meisjes.

In dit humoristische verhaal gaat Schnabelewopski op weg om antwoorden te vinden op grote levensvragen met betrekking tot liefde, dood en god. Maar antwoorden vindt hij slechts in bed met schone blondines of in restaurants met goede keukens. Op deze manier verpakt Heine zijn kritiek op maatschappij en religie. Wie een indruk van dit grappige prozafragment wil krijgen moet de hoofdstukken Kapitel I, Kapitel VII, Kapitel VIII, Kapitel XI lezen.

In 1831 verhuist Heine naar Parijs. In zijn gedicht Anno 1829 kritiseert hij onverbloemd de Duitse achterlijkheid:

Als journalist voor de Augsburger Allgemeine Zeitung schrijft hij naar Duitsland over het culturele leven in Parijs. De Julirevolutie van 1830 stemde hem hoopvol. Aan de hand van het schilderij van Eugène Delacroix, dat hij in het Louvre had gezien, becommentarieert hij de gebeurtenissen in Parijs.

De Fransen informeert hij via zijn vele publicaties over de Duitse literatuur en filosofie. Heine probeert een brug te slaan tussen beide landen.

 
Het schilderij La Liberté guidant le peuple van de Franse schilder Eugène Delacroix.

Ondanks zijn (weliswaar zelfgekozen) ballingschap en het feit dat al zijn werken in Duitsland in het jaar 1835 verboden worden, blijft hij tijdens zijn verblijf in Parijs hevig naar Duitsland verlangen.

Frankrijk is als land van de Revolutie steeds het lichtend voorbeeld voor de achterlijke toestanden in Duitsland. In het gedicht Nachtgedanken heeft hij dit treffend verwoord.

 

Nachtgedanken Beluister hier het gehele gedicht. Denk ich an Deutschland in der Nacht, Dann bin ich um den Schlaf gebracht, Ich kann nicht mehr die Augen schließen, Und meine heißen Tränen fließen. Die Jahre kommen und vergehn! Seit ich die Mutter nicht gesehn, Zwölf Jahre sind schon hingegangen; Es wächst mein Sehnen und Verlangen. (...) Gottlob! Durch meine Fenster bricht Französisch heitres Tageslicht; Es kommt mein Weib, schön wie der Morgen, Und lächelt fort die deutschen Sorgen. Toon | verberg het volledige gedicht Heinrich Heine Nachtgedanken Denk ich an Deutschland in der Nacht, Dann bin ich um den Schlaf gebracht, Ich kann nicht mehr die Augen schließen, Und meine heißen Tränen fließen. Die Jahre kommen und vergehn! Seit ich die Mutter nicht gesehn, Zwölf Jahre sind schon hingegangen; Es wächst mein Sehnen und Verlangen. Mein Sehnen und Verlangen wächst. Die alte Frau hat mich behext, Ich denke immer an die alte, Die alte Frau, die Gott erhalte! Die alte Frau hat mich so lieb, Und in den Briefen, die sie schrieb, Seh ich, wie ihre Hand gezittert, Wie tief das Mutterherz erschüttert. Die Mutter liegt mir stets im Sinn. Zwölf lange Jahre flossen hin, Zwölf lange Jahre sind verflossen, Seit ich sie nicht ans Herz geschlossen. Deutschland hat ewigen Bestand, Es ist ein kerngesundes Land, Mit seinen Eichen, seinen Linden, Werd ich es immer wiederfinden. Nach Deutschland lechzt ich nicht so sehr, Wenn nicht die Mutter dorten wär; Das Vaterland wird nie verderben, Jedoch die alte Frau kann sterben. Seit ich das Land verlassen hab, So viele sanken dort ins Grab, Die ich geliebt - wenn ich sie zähle, So will verbluten meine Seele. Und zählen muß ich - Mit der Zahl Schwillt immer höher meine Qual, Mir ist, als wälzten sich die Leichen, Auf meine Brust - Gottlob! sie weichen! Gottlob! durch meine Fenster bricht Französisch heitres Tageslicht; Es kommt mein Weib, schön wie der Morgen, Und lächelt fort die deutschen Sorgen.

Dit belangrijke gedicht van Heine moet je in het licht van de politieke strijd van ‘Junges Deutschland’ tegen restauratie en voor liberalisme lezen.

 

Beluister hier een fragment, waarin de strijd voor liberalisme van Junges Deutschland nog eens wordt uitgelegd. | Bron: Deutsches Historisches Museum

Pas dertien jaar na zijn verhuizing naar Parijs ondernam Heine een reis naar Hamburg, waar zijn moeder en zus nog woonden. De reis was niet zonder gevaar. De Pruisische overheid had immers nog een arrestatiebevel tegen hem lopen. Met trein en postkoets reisde hij via Aken, Keulen en Bremen naar Hamburg.

Teruggekeerd in Parijs publiceerde hij zijn bevindingen onder de titel Deutschland. Ein Wintermärchen (1844). Uit het sprookjesland in de verbeelding van de romantici was rond 1834 in werkelijkheid een politiek en economisch verstard land voortgekomen. In 27 hoofdstukken beschreef Heine zijn visie op de Duitse toestanden, als een tot 'winter' verworden sprookje.

Heine ontwerpt zijn epos vanuit het visioen van een republikeins Europa, voorgesteld als de maagd Europa, die zich met de vrijheid verlooft:

• Lees hier de tekst van Kaput 1 van Deutschland. Ein Wintermärchen.
• Lees hier meer informatie over Deutschland. Ein Wintermärchen.
• Meer voorgelezen werken van Heine vind je bij www.vorleser.net.

 
De Schlesische Weber (1898) van de beroemde sociaal-kritische kunstenares Käthe Kollwitz (1867-1940).

In Parijs kwam Karl Marx regelmatig bij Heine op bezoek. Deutschland. Ein Wintermärchen, ook wel de berijmde versie van het Kommunistisches Manifest genoemd, werd in Marx’ Parijse krant Vorwärts voor het eerst afgedrukt.

Toch bleef Heine kritisch ten opzichte van de nieuwe communistische beweging. Hij wilde vrij en onafhankelijk blijven. Maar sociale misstanden bleef hij altijd fel aan de kaak stellen.

Een goed voorbeeld daarvan is het gedicht Die schlesischen Weber (1847) naar aanleiding van de opstand onder wevers in Silezië (tegenwoordig Polen, destijds behorende tot Pruisen) in juni 1844.

 

Heinrich Heine - Die schlesischen Weber Beluister hier het gedicht Im düstern Auge keine Träne Sie sitzen am Webstuhl und fletschen die Zähne: Deutschland, wir weben dein Leichentuch, Wir weben hinein den dreifachen Fluch - Wir weben, wir weben! Ein Fluch dem Gotte, zu dem wir gebeten In Winterskälte und Hungersnöten; Wir haben vergebens gehofft und geharrt - Er hat uns geäfft, gefoppt und genarrt - Wir weben, wir weben! Ein Fluch dem König, dem König der Reichen, Den unser Elend nicht konnte erweichen Der den letzten Groschen von uns erpreßt Und uns wie Hunde erschiessen läßt - Wir weben, wir weben! Ein Fluch dem falschen Vaterlande, Wo nur gedeihen Schmach und Schande, Wo jede Blume früh geknickt, Wo Fäulnis und Moder den Wurm erquickt - Wir weben, wir weben! Das Schiffchen fliegt, der Webstuhl kracht, Wir weben emsig Tag und Nacht - Altdeutschland, wir weben dein Leichentuch, Wir weben hinein den dreifachen Fluch, Wir weben, wir weben!

De laatste acht jaar van zijn leven werd Heine gekweld door steeds sterker wordende verlammingen. Zelf noemde hij zijn leven in deze periode een leven in een Matrazengruft (matrassengraf).

Over de oorzaak van zijn ziekte is veel gespeculeerd. Heine heeft daartoe zelf aanleiding gegeven, omdat hij zijn ziekte een straf van god voor seksuele escapades noemde.

Toch is daarover bij Heine, ondanks zijn vele romantische gedichten over de vele mooie Franse meisjes als Katharina en Angélique, weinig met zekerheid vast te stellen. Feit is, dat hij in Parijs tamelijk monogaam met het eenvoudige meisje Mathilde samenwoonde. Hij was zelfs met haar in 1841 in de kerk getrouwd.

Met de overige vrouwen, die hem bezochten, met de feministe Fanny Lewald of de journaliste Elise Krinitz bijvoorbeeld, had hij hooguit een spirituele band. Karl Marx schreef dan ook over hem: 'Heine heeft zijn wondermooie liefdeslyriek bij elkaar gefantaseerd; hij heeft nooit veel geluk bij de dames gehad.' (M. van Amerongen, Het Matrassengraf, Amsterdam 1985, blz. 177.)

Aftakeling

Heines lichamelijke ineenstorting viel samen met de mislukte opstand van 1848. De krachten die hij over had, gebruikte hij om de politieke situatie in het licht van zijn persoonlijke aftakeling literair te verwerken. Hij voelde zich als de bijbelse figuur Job of als de arme Lazarus. In persoonlijk getinte klaagliederen filosofeert hij aan het eind van zijn leven over de zin van eigen lijden en over de zin van de geschiedenis. Sommigen beweren, dat zijn late werk op een persoonlijke religieuze bekering wijst.

Feit is dat hij de al te optimistische en idealistische vooruitgangsgedachte van zijn leermeester G. W. Hegel zeker verlaten heeft. Hegel was lange tijd docent in Berlijn. Van de idealisten onder zijn leerlingen, door Heine het Berlijnse spinnenweb genoemd, keert hij zich met Marx en anderen in elk geval duidelijk af. Hoe dit verder ook zij, Heine heeft ondanks de politieke en persoonlijke teleurstellingen, zijn oorspronkelijke revolutionaire gedrevenheid nooit verraden.

In zijn strijd om de vrijheid voelde hij zich persoonlijk uiteindelijk weliswaar verliezer, maar:

Zijn revolutionaire denken zouden later hun werk wel doen, zo hoopte hij. Klik hier voor het gedicht Enfant perdu (scroll daar helemaal naar beneden).

Bundelingen van zijn latere werk zijn Romanzero, 1851 en Gedichte 1853-1854. De toon wordt sceptischer, maar van resignatie is nergens sprake. Op 17 februari 1856 sterft Heine. Drie dagen later wordt hij zonder enig ritueel op Montmartre begraven.

 
Digitaal schilderij van Schmuel Ben-Yitzchak, geïnspireerd door Heinrich Heine, getiteld Matrazengruft.

Heines graf in Parijs.

Links bij Heine

• Citaten van Heine
• Leven en werk
• Heine und...
• Heinrich Heine Institut
• Heine für Einsteiger
• Freie Universität Berlin over Heine