De Barok is de stroming in de kunst in de zeventiende eeuw, die in hoge mate beïnvloed is door de nasleep van en de reactie op de reformatie, door de strijd tussen katholieken en protestanten. De reformatie breidde zich van Noord- naar Zuid-Duitsland uit en leidde uiteindelijk tot een grote oorlog tussen het katholieke zuiden en het protestante noorden. Ook landen als Frankrijk (katholiek) en Denemarken en Zweden (protestant) mengden zich in het strijdgewoel.

Deze oorlog is de geschiedenis ingegaan als de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) en valt samen met de laatste dertig jaar van de Tachtigjarige Oorlog in Nederland (1568-1648). Deze oorlogen werden uiteindelijk beëindigd met de Vrede van Münster (in het Duits: Westfälischer Frieden) van 1648.

De verschrikkingen van deze oorlog waren groot want bijna de helft van de bevolking in Duitsland kwam door geweld en ziekte - met name grote pestepidemieën - om het leven.

Reacties op de verschrikkingen

Als reactie op de afschuwelijke gebeurtenissen treft men aan de ene kant een uiterst positieve houding tegenover het leven aan - morgen kan het immers voorbij zijn - uitgedrukt door de spreuk carpe diem, pluk de dag. 

Aan de andere kant is er sprake van een intense religiositeit omdat men zich bewust is van de vergankelijkheid van het aardse en zich van het wereldse afkeert. Dit wordt uitgedrukt door de spreuk memento mori, gedenk te sterven.

Duitse geschiedenis:  Meer info over wat er in Duitsland in deze tijd gebeurde. Klik hier voor achtergrondinformatie

Bauernrache - Szenen aus dem Soldatenleben. ("Boerenwraak, Scenes uit het soldatenleven")
Illustratie van Hans Ulrich Franck, 1643. 

Het illustreert de verbittering van de boeren tegen de huurlegers, die in de 30-jarige oorlog het platteland plunderden ten koste van de bevolking.

De positieve houding ten opzichte van de wereld en de religieuze emotionaliteit worden tot uitdrukking gebracht in de schilderkunst (oa. Rubens), muziek (oa. Bach) en architectuur. 

Voorbeelden van die architectuur zijn de Frauenkirche in Dresden, het Benedictijnerklooster Melk in Oostenrijk en de vele Barokpaleizen naar het voorbeeld van Versailles bij Parijs, zoals Schönbrunn in Wenen en Nymphenburg in München. 

Deze stijl kenmerkt zich door overladenheid en bombast. De naam Barok stamt uit de architectuur en is afgeleid van het Spaans-Portugese woord barocco dat 'onregelmatig gevormde parel' betekent. Opgemerkt dient te worden dat men deze wereldvreugde en wereldvlucht in de kunst hoofdzakelijk in vorstenhuizen aantreft. De andere standen hadden vooral te lijden onder oorlog en zijn verschrikkingen. De Barok is daarom vooral een aristocratische cultuur.

De Barokkerk van het klooster Melk en  de Frauenkirche in Dresden.

De aanbidding van de maagd door Peter Paul Rubens.

Bijzonder aan de periode van de Barok is dat het Duits als taal voor literatuur een plaats kreeg. Voordien werd veelal niet in de volkstaal maar in het Latijn gedicht. Belangrijk in dat verband is het werk Buch von der deutschen Poeterey van Martin Opitz uit 1624. In dit boek beschrijft Opitz (1597-1639) de regels voor alle genres voor waaraan literatuur volgens zijn opvatting zou moeten voldoen. Dat heeft wel tot gevolg gehad dat de literatuur uit de Barok een nogal starre indruk op ons maakt.  Daarnaast spelen in de literatuur bepaalde stijlelementen een belangrijke rol:

• Het gebruik van veel Franse en Italiaanse (leen)woorden. Vanwege de vele buitenlandse huursoldaten was er een sterke invloed van andere talen op het Duits. 
• Veel overdreven beeldspraak en dramatische uitdrukkingen.

Belangrijke Duitse schrijvers uit de tijd van de Barok zijn Andreas Gryphius, Hans Jacob Christoph von Grimmelshausen, Paul Gerhardt en Angelus Silesius.

Aan de Duitse hoven komt het toneel tot ontwikkeling. Het eerste theater aan een hof met een eigen bühne kwam tot stand door de inspanningen van de toneelspeler Conrad Ekhof. Zijn theater in slot Friedenstein in Gotha is een prachtvoorbeeld van een baroktheater.

Meer informatie over Andreas Gryphius.

De belangrijkste toneelschrijver van de Barok is Andreas Gryphius (1616-1664). Men noemt hem ook wel de oprichter van het Duitse toneel. Hij heeft tragedies en een aantal komedies geschreven. Daarnaast werd hij vooral beroemd als dichter. 

Zijn sonnet Es ist alles Eitel gaat over de treurige situatie op aarde en de verwoestende gevolgen van de Dertigjarige Oorlog in zijn vaderland Silezië (nu Polen). Samen met het tweede sonnet Menschliches Elende zijn dit twee typische voorbeelden van de vanitas-gedachte. Lees hier meer over de vanitas-symboliek

 

Andreas Gryphius Es ist alles eitel Beluister of download hier het onderstaande sonnet. Du siehst, wohin du siehst nur Eitelkeit auf Erden. Was dieser heute baut, reist jener morgen ein: Wo itzund Städte stehn, wird eine Wiese sein Auf der ein Schäferskind wird spielen mit den Herden: Was itzund prächtig blüht, soll bald zertreten werden. Was itzt so pocht und trotzt ist Morgen Asch und Bein Nichts ist, das ewig sei, kein Erz, kein Marmorstein. Itzt lacht das Glück uns an, bald donnern die Beschwerden. Der hohen Taten Ruhm muß wie ein Traum vergehn. Soll denn das Spiel der Zeit, der leichte Mensch bestehn? Ach! was ist alles dies, was wir für köstlich achten, Als schlechte Nichtigkeit, als Schatten, Staub und Wind; Als eine Wiesenblum, die man nicht wiederfind't. Noch will was ewig ist kein einig Mensch betrachten!

Een zeer populair genre in deze tijd is de ontwikkelingsroman en in het bijzonder Der abenteurliche Simplicissimus van Hans Jacob Christoph von Grimmelshausen (1662-1667). 

Het boek bevat veel autobiografische elementen en zet het conflict van de zeventiende eeuwse mens tussen wereldangst en levenslust uiteen. Het is een ontwikkelingsroman (Bildungsroman): de hoofdpersoon leert veel in zijn leven en in de oorlog.  De roman begint met de beschrijving van de afkomst van Simplicissimus.

Klik hier voor de volledige tekst van 'Der abenteurliche Simplicissimus'.

Lees hier meer over Grimmelshausen.

Lees hier meer over Paul Gerhardt.

Lees hier meer over Johan Sebastian Bach.

Met Paul Gerhardt (1607-1676) bereikt het protestantse kerklied zijn hoogtepunt. Veel van zijn gedichten werden door Johann Sebastian Bach (1685-1750) van muziek voorzien en worden ook nu nog in de protestantse kerk gezongen. 

 

Paul Gerhardt Die güldne Sonne Beluister of download hier Die güldne Sonne. BWV (= Bach Werkverzeichnis) 451, Die güldne Sonne (1666) op tekst van Paul Gerhardt. Johann Sebastian Bach: Musicalisches Gesang-Buch, Leipzig 1736, Schemelli Die güldne Sonne voll Freud und Wonne bringt unsern Grenzen mit ihrem Glänzen ein herzerquickendes, liebliches Licht. Mein Haupt und Glieder, die lagen damieder; aber nun steh ich, bin munter und fröhlich schaue den Himmel mit meinem Gesicht. (...)

Angelus Silesius (1624-1677) is het pseudoniem van de zeer vrome katholiek Johannes Scheffler en, zoals zijn naam al verraadt, kwam hij net als Andreas Gryphius uit Silezië. Geboren en gestorven is hij in Breslau, het tegenwoordige Wroclaw (in Polen). Net als veel van zijn tijdgenoten studeerde hij aan vele universiteiten in Europa, onder andere in Leiden. Zijn hoofdwerk is de Geistreiche Sinn- und Schlussreime uit 1657 die hij later nog uitbreidde en in 1675 onder de titel Cherubinscher Wandersmann uitgaf. 

Silesius heeft daarin allerlei geestelijke epigrammen (= korte puntdichten) over geloof en leven verzameld. Net als van Paul Gerhardt worden enkele geestelijke liederen van de mysticus Silesius ook tegenwoordig nog in de kerk gezongen.

Spotprent waarin Angelus Silesius als een 'verkoper van het geloof' wordt afgebeeld.

Boek
Bij deze website hoort een boek. Boek en website vullen elkaar volledig aan, maar kunnen ook los van elkaar gebruikt worden. Meer informatie en bestellen.