Eind 18e, begin 19e eeuw brak het nationale bewustzijn in brede kringen door. De ideeën van de aanhangers van nationale beweging bleven soms vaag. Terugkerende elementen zijn: Duitsland wordt opgevat als een culturele eenheid, als gemeenschappelijk lot van het Duits volk, en - naar Frans voorbeeld (patriottisme) - als een politieke eenheid. 

Allerlei belangrijke personen pleitten voor nationale eenheid, soms zeer fanatiek. Zo meende de schrijver Ernst Moritz Arndt: "een volk te zijn, is de religie van onze tijd". Gelijktijdig met de nationale beweging waren er allerlei vrijheidsbewegingen actief, die o.a. voor een eerlijke wetgeving en justitie, menings-, verenigings- en persvrijheid vochten.

vervolg: industrialisatie

In 1815 werd als reactie op de besluiten van het Wiener Kongreß de "Deutsche Burschenschaft" opgericht. Een protestbeweging van studenten, die zich getooid met de nationale kleuren zwart-rood-goud en onder het motto "eer, vrijheid, vaderland" tegen de hernieuwde onderdrukking verzette. 

Het verdrag van de Deutscher Bund en andere reactionaire geschriften werden tijdens het Wartburgfest in oktober 1817 verbrand. Een aantal van de aanhangers wilde een gewelddadige oplossing. De Burschenschaften werden verboden, universiteiten werden onder verscherpt toezicht gesteld, de "demagogen" vervolgd, de censuur werd nog strenger.