Overal waar je dit teken in de tekst ziet staan, kun je in de stad zelf iets over dat onderwerp bekijken!

Tips:

Dé plek om de Berlijnse verkeersgeschiedenis te bekijken is het Technikmuseum, makkelijk te herkennen aan het vliegtuig op het dak. Het is gevestigd op het terrein van een voormalig reusachtig station, het beroemde Anhalter Bahnhof. Van het station zelf is nog een kleine rest te zien.

Het oudste station van Berlijn is het Hamburger Bahnhof, nu in gebruik als kunstmuseum. Een heel mooi metrostation, in oorspronkelijke staat met houten loketten en oude reclames is station Wittenbergplatz, direct tegenover het warenhuis KaDeWe.

Berliner Tempo

Verkeer & vervoer

Vanaf de jaren ‘20 is het gejaagde, haastige, rusteloze tempo en verkeer van Berlijn, de stad “die nooit slaapt”, symbool voor moderniteit en motorisering, voor vooruitgang. Het wordt door tijdgenoten bijna als een merkproduct, namelijk als Berliner Tempo aangeduid.

Tempo en Betrieb - het waren woorden met een magische aantrekkingskracht. Het was de tijd waarin met briefkaartjes van drukke verkeerspunten liet maken met daarop de tekst "Berliner Verkehr".

Het Berlijnse openbaar vervoer gold als een van de modernste en efficiëntste verkeerssystemen. Het ontwikkelde zich tot een samenspel van de ondergrondse (U-Bahn), snelle treinen (S-Bahn), stadsbussen en tramlijnen.

De uitvinder van onder andere de tram, de firma Siemens & Halske, was een van de grootste Berlijnse bedrijven. Het bouwde zelfs een complete wijk met fabrieken en woningen: Siemensstadt.

In 1924 werd het eerste stoplicht geïnstalleerd, op de Potsdamer Platz. Het staat er nu weer als replica, maar is niet meer in gebruik!

Pas in 2007 kreeg Berlijn een gloednieuw centraal station, het Berlin Hauptbahnhof. Dit vormde een antwoord op de vraag hoe men de oost-west Stadtbahn met het noord-zuid verkeer kon laten kruisen. Voor de oorlog wilde men dit al bereiken. Het resultaat werd een peperduur en spectaculair gebouw, in een kromming aangelegd, met bovengrondse sporen en ondergrondse tunnelbuizen voor het noord-zuid verkeer. Het maakt deel uit van een compleet nieuwe stadswijk die hier ontstaat.

Die Goldenen Zwanziger - Berlijn is de Europese "place to be"

In de jaren '20 van de 20e eeuw was Berlijn in heel veel opzichten de plaats waar het allemaal gebeurde. Keizer en monarchie waren na de oorlog afgedankt en Duitsland werd een republiek "zonder democraten". Met uitzondering van enkele jaren van voorspoed was het een tijd van grote politieke spanningen en economische crisis, maar het leek aan de andere kant wel alsof allerlei verborgen krachten los kwamen. Economisch ging het een kleine groep mensen erg goed, voor hen waren het de Goldenen Zwanziger.

Op het gebied van kunst, dans, mode, film en theater en stadsleven was Berlijn een bruisende, moderne en "snelle" metropool. Het waren de rijken in de maatschappij die hiervan profiteerden, de "gewone man" had het niet best, voor hen waren de jaren twintig allesbehalve "golden".

De actrice Marlene Dietrich speelde in "Der blaue Engel" en brak door als de enige echte Duitse wereldster ooit in Hollywood. Met de opkomst van Hitler vluchtten veel creatieve regisseurs, toneelspelers en filmpioniers naar de VS. Deze aderlating zijn de studio's nooit te boven gekomen. De indrukwekkende erfenis aan kostuums, foto's enzovoort van deze filmster kun je in het filmmuseum bij de Potsdamer Platz bekijken.

Gebleven is Leni Riefenstahl: ook zij schreef filmgeschiedenis door de Olympische spelen en de Rijkspartijdagen van Hitler te verfilmen. Voor haar filmtechniek werd ze alom bewonderd, maar ze werd verguisd omdat ze nooit openlijk afstand nam van Hitler.

In het indrukwekkende filmmuseum op de Potsdamer Platz kom je hierover veel te weten.

Shopping toen

Als je een Berlijns warenhuis moet noemen, zul je maar één naam noemen: het KaDeWe, oftewel het Kaufhaus des Westens. Al in 1907 was dit een van de meest luxe warenhuizen van de stad. Ook nu nog is het een begrip en behalve warenhuis ook een exhte trekpleister voor toeristen. Er is een fenomenale keuze, het personeel is er zeer goed geschoold en de echte topper is de levensmiddelenafdeling (6e etage).

Maar er waren meer beroemde warenhuizen, o.a. die van Wertheim en Herman Tietz (Leipziger Platz). De Joodse eigenaren werden echter ten tijde van de nazi's verdreven of gedwongen om hun eigendommen zogenaamd "legaal" tegen een veel te lage prijs te verkopen.

In 1929 opende het warenhuisconcern Karstadt een nieuw filiaal aan de Hermannplatz in Neukölln. Met negen verdiepingen en een verkoopoppervlakte van 72.000 vierkant meter was het in een klap het grootste warenhuis van Europa. Het werd gebouwd in een Amerikaanse stijl. Nu is er vrijwel niets van over, maar er staat wel een warenhuis van hetzelfde concern op deze plaats.

Een beetje Amerikaanse art-deco stijl is onlangs teruggekeerd in het opvallende winkelcentrum Alexa, vlakbij het station Alexanderplatz. 

Woonwijk Weiße Stadt in de wijk Reinickendorf.

Het moderne wonen en leven

Modern wonen, met veel licht en lucht en een modern strak ontwerp van gebruiksvoorwerpen - voor ons nu de normaalste zaak van de wereld, maar toen gloednieuw. In Duitsland was het de Bauhaus-beweging die hiermee furore maakte. In Berlijn kun je het Bauhaus-Archiv bezichtigen, met een permanente collectie van gebruiksvoorwerpen en maquettes van gebouwen.

Allerlei bekende architecten, zoals Bruno Taut, Hans Scharoun, Ludwig Mies von der Rohe en Erich Mendelsohn waren actief in Berlijn.

Moderne woonwijken uit de jaren '20.  Het "nieuwe bouwen" moest de arbeiders eindelijk bevrijden van de donkere en ongezonde huurkazernes in het centrum van de stad. Groene wijken, met ruimte, licht en goede voorzieningen waren de toekomst. Omdat ze meestal wat aan de rand van de (toenmalige) stad lagen, zijn ze nog bewaard en vaak zelfs in oorspronkelijke staat. Helaas voor de soms idealistische plannen: ze waren toch te duur voor de gewone arbeiders...

Dé website over de architectuur monumenten van Berlijn is van de dienst stadsontwikkeling van Berlijn.

Je kunt ook langsgaan bij het bezoekadres van de dienst stadsontwikkeling Am Köllnischen Park 3 en daar maquettes bekijken van de stad, ook uit de tijd van de DDR.

Museum eiland

Museumeiland

Berlijn kent een aantal musea van internationale betekenis

Op het museumeiland zijn de grootste en bekendste musea gevestigd: het Altes Museum, Neues Museum, Alte Nationalgalerie, Pergamonmuseum en Bode-Museum (met de koepel).

Het Pergamon museum werd in 1930 geopend, op het museumeiland. Genoemd naar een Grieks altaar, dat hier 1:1 opgebouwd werd.

Te zien zijn antieke beelden, schilderijen en - in de andere staatsmusea vroegasiastische kunst, byzantijnse kunst, islamitische kunst, egyptische kunst, sculpturen en munten.

Een van de wereldwijd beroemdste kunstwerken in het Altes Museum is dat van Nofretete (ook wel Nefretiti genoemd), de vrouw van een Egyptische farao:

Neue Nationalgalerie

In de Potsdamer Straße, vlakbij de Potsdamer Platz is de Neue Nationalgalerie gevestigd, met moderne kunst.

In 1936 organiseerde Duitsland de Olympische spelen. Het nazi-regime maakte er handig gebruik van om een positief beeld van Duitsland mee in de wereld te krijgen.

Het - inmiddels gemoderniseerde - Olympia-stadion is nog steeds een indrukwekkende getuige uit die tijd. Bekijk ook zeker deze site

Berlijn in de jaren '30 en '40

Het sociaal-democratische stadsbestuur wist de positie voor burgers op een aantal gebieden te verbeteren, waardoor Hitlers nationaal-socialisten in het begin moeite hadden om Berlijn voor zich te winnen.

Maar Hitler stuurde zijn beste mensen, Goering en Goebbels, naar de stad. Uiteindelijk wisten de nazi's de stad en heel Duitsland met hun gebruikelijke middelen intimidatie, moord en massale propaganda op de knieën te dwingen. De economische crisis en de grote groepen verarmde arbeiders - alleen al in Berlijn waren er 600.000 werklozen - speelden hen daarbij in de kaart.

De Gedenkstätte Sachsenhausen is een van de eerste Duitse concentratiekampen geweest. Het bevindt zich in Oranienburg, net boven Berlijn en werd gebruikt om tegenstanders in op te sluiten, te verhoren en te vermoorden.

In de Gedenkstätte Deutscher Widerstand kun je veel te weten komen over het Duitse verzet in de tweede wereldoorlog. Een van de bekendste namen is Graf Claus von Stauffenberg, die een mislukte aanslag pleegde op Adolf Hitler.

Een bijzondere tentoonstelling, in de open lucht, is die van de Topographie des Terrors. Op het terrein van het voormalige hoofdkwartier van de geheime dienst Gestapo vind je er nu een overzicht in foto's en documenten.

Stad in puin

In de tweede wereldoorlog werd Berlijn doelwit van geallieerde luchtaanvallen. Aan het einde van de oorlog werd de stad vrijwel dagelijks gebombardeerd, overdag door de Amerikanen, 's nachts door de Britten. Berlijn had echter veel brandmuren, waardoor de stad weliswaar voor een belangrijk deel in puin lag, maar niet volledig uitbrandde, zoals veel Duitse steden met een oude middeleeuwse kern met houten huizen.

Aan het einde van de tweede wereldoorlog waren het de Russen die Berlijn veroverden. Hitler had de opdracht gegeven om de stad tot de laatste man te verdedigen, waardoor de Russen van huis tot huis de stad moesten veroveren. Nog steeds kun je op diverse plekken de kogelgaten in de muren van oude huizen zien.

De ondergang van het "Derde Rijk" is indrukwekkend verfilmd door Oliver Hirschbiegel's "Der Untergang". Website over deze laatste dagen in Berlijn, officiële website van de film Der Untergang

De blokkade van Berlijn

Een jaar lang blokkeerden de Russen 1948-1949 alle toegangswegen over land en water naar West-Berlijn. De stad kwam daarmee geïsoleerd te liggen in Oost-Duitsland. De toekomst van West-Berlijn stond op het spel. Aanvoer van goederen en personenvervoer was alleen nog via de lucht mogelijk, via de vliegvelden in West-Berlijn. De westerse geallieerden besloten tot een historische operatie: een luchtbrug vanuit West-Duitsland zou de stad uit de lucht gaan bevoorraden. Alle beschikbare transporttoestellen in Europa werden in allerijl bij elkaar gebracht naar vliegvelden in West-Duitsland. De Russen durfden het niet aan om de transporttoestellen, de Rosinenbomber (bommenwerpers die nu rozijnen in plaats van bommen vervoerden) uit de lucht te halen, op het gevaar van het ontstaan van een nieuwe wereldoorlog.

Op de Platz der Luftbrücke - vlakbij vliegveld Tempelhof - herinnert een monument aan de luchtbrug. Maar je kunt er ook veel over bekijken in het Alliierten Museum. Ook is er een wat zoetsappige TV-film over gemaakt, met de toepasselijke titel: Die Luftbrücke, in Nederland verschenen onder de naam Berlin Airlift

In het Alliierten Museum [zie verderop op deze pagina] vind je nog veel meer over de organisatie van de luchtbrug.

Bekijk ook eens de webpagina's van leerlingen van een Berlijnse school over de blokkade. Met o.a. interviews met getuigen.

Musea van de geallieerden

In het Deutsch-Russisches Museum Berlin-Karlshorst en in het Alliierten Museum kun je de sporen bekijken die de geallieerden in Berlijn en Duitsland achtergelaten hebben. Aan het feit dat het hier om twee verschillende musea gaat, kun je de Koude Oorlog nog herkennen.

Het Deutsch-Russisches museum is uniek omdat het de gruwelijkheden van de oorlog van twee kanten laat zien. Zowel de oorlogsmisdaden van de Duitse troepen in Rusland, als die van de Russen tijdens hun verovering van het oostelijk deel van Duitsland.

In het  kun je herinneringen zien aan het verblijf van de westerse geallieerden in Berlijn. Er staat een originele Rosinenbomber, maar ook het originele wachthuisje van Checkpoint Charlie, een van de grensovergangen tussen oost- en westberlijn.

Op weg naar Berlijn...

.... vanuit Nederland kom je overigens langs de Gedenkstätte Deutsche Teilung Marienborn. Deze voormalige grensovergang tussen West-Duitsland en Oost-Duitsland is als museumterrein toegankelijk. Al het verkeer tussen beide landen werd hier gecontroleerd. West-Duitsers en westerse toeristen mochten alleen na controle en over een vaste route, de zogenaamde Transitstrecke, naar West-Berlijn rijden. Kort voor West-Berlijn werden ze opnieuw gecontroleerd.

Website Duits-Russisch museum

Grensovergang Marienborn

De Duitse deling - twee hoofdsteden - de muur

Vanaf 1945 was het - onderbroken door het jaar van de blokkade - steeds mogelijk geweest om tussen beide stadshelften te reizen. Veel mensen uit Oost-Berlijn werkten bijvoorbeeld in West-Berlijn. Maar al jaren verlieten veel jonge en beter opgeleide Oost-Duitsers de DDR voor een betere toekomst in West-Duitsland. In 1949 ontstonden uit de grote verschillen tussen Oost- en West-Duitsland twee staten: de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) in het westen, de Duitse Democratische Republiek (DDR) in het oosten. De hoofdstad van de BRD werd Bonn, de DDR noemde het oostelijke deel van Berlijn voortaan Berlin - Hauptstadt der DDR. In de beginjaren kregen de kinderen op school voortaan een landkaart van de DDR met daarin een witte vlek, maar iedereen wist dat dat West-Berlijn was.

Van de ene op de andere dag blokkeerden DDR-grenstroepen en agenten in augustus 1961 de grenzen van West-Berlijn. De eerste dag werd alles met prikkeldraad afgezet, maar men begon meteen met de bouw van een muur. Alleen via de vaste routes mochten de West-Berlijners naar West-Duitsland toe. Oost-Berlijners konden nu niet meer in West-Berlijn werken of via West-Berlijn naar het westen vluchten.

De muur - en wat er nog van over is

Na de val van de muur, in 1989, stond de muur letterlijk in de weg in het nieuwe, verenigde Berlijn. Hij werd daarom - inclusief de wachttorens en grensbewakingsapparatuur -  in hoog tempo afgebroken en grotendeels als souvenir verkocht of geschonken. Je moet een geoefend oog hebben, om nu de verschillen en overgangen tussen Oost- en Westberlijn nog te zien. Slechts op enkele plekken zijn nog stukjes muur te zien, het grootste stuk staat in de Niederkirchner Straße.

Al in de jaren '60 was er in West-Berlijn een actiegroep, die de aandacht vestigde op de muur en het onrecht wat mensen daarmee aangedaan werd. Daaruit kwam een museum voort, dat tot op de dag van vandaag bestaat: het Haus am Checkpoint Charlie. Het is een privé museum op een ideale locatie - op een steenworp van de voormalige grensovergang Checkpoint Charlie - dat helaas de laatste jaren zowel professioneler als veel duurder geworden is. Maar je kunt er een aantal unieke voorwerpen en foto's bekijken, die laten zien op welke manieren DDR-burgers probeerden om hun land te ontvluchten.

Pas in 1999 vond het stadsbestuur van Berlijn het nodig om een eigen muurmuseum te maken: de Mauer Gedenkstätte. Het werd als informatiecentrum tegenover een monument van de muur gebouwd aan de Bernauer Straße. Vanaf de uitzichttoren kijk je uit op een stuk muur dat als kunstwerk gereconstrueerd is. De plek is historisch. Hier vonden dramatische vluchtpogingen plaats en nog in 1987 liet de DDR een kerk opblazen in de grenszone, om zo een beter schootsveld te hebben. Nu bevindt zich op die plek de zogenaamde verzoeningskapel. De stad Berlijn is op dit moment bezig om een muurroute te maken door de stad en het museumterrein bij deze Mauer Gedenkstätte uit te breiden, zodat toeristen en andere belangstellenden meer van de betekenis van de muur kunnen begrijpen.

East Side Gallery is een honderden meters lang stuk Berlijnse muur, dat kort na de val door internationale kunstenaars beschilderd werd. Het staat inmiddels onder monumentenzorg.

Die Berliner Mauer - alles over de Berlijnse muur, met veel foto's en kaartjes

Op de website Chronik der Wende kun je van dag tot dag terugkijken, hoe de kritiek op de DDR toenam en de val van de muur tot stand kwam.

Oost-Duitsland, dat de Oostduitse regering steevast, Berlin, Hauptstadt der DDR noemde, bezat met het oostelijke deel van de stad ook het historische centrum, waar veel prestigieuze regeringsgebouwen en musea stonden, zoals het museumeiland met het fameuze Bode- en het Pergamonmuseum, maar ook de prachtboulevard Unter den Linden.

Stalin Allee - "paleis voor arbeiders" - Opstand in 1953

Er werd veel moeite gedaan om de stad tot een echte socialistische hoofdstad om te bouwen, maar het geld ontbrak om de gehele historische stadskern te restaureren. De Stalin-Allee, later Karl Marx Allee genoemd, moest een voorbeeld zijn van succesvolle stedenbouw voor arbeiders. Maar juist de bouwvakkers die deze prachtstraat bouwden kwamen in 1953 in opstand tegen het feit dat ze voortaan langer moesten werken voor hetzelfde loon. Het leidde tot een opstand in de hele DDR, die door het Oostduiste en Russische leger bloedig neergeslagen werd.

De wereld moest zien dat de DDR een succesvol land was. In een aantal gevallen moesten historische gebouwen, zoals het centraal gelegen Stadsslot van Berlijn daarvoor wijken en werden gesloopt. Ondanks alle pogingen en nieuwe gebouwen in de jaren '60, zoals de indrukwekkende televisietoren, de Fernsehturm, en het gebied rond het Alexanderplatz, zag Oost-Berlijn er in de ogen van de Westerse toerist maar grauw en armoedig uit, zeker zonder de gebruikelijke reclames in het straatbeeld.

1953, de opstand in de DDR

Mega-bouwproject

Behalve het op orde brengen van de financiën moet er veel gebeuren om de werkgelegenheid te herstellen. Naar verhouding veel Berlijners leven van de bijstand.

Na een lange juridische strijd wordt op dit moment vliegveld Schönefeld omgebouwd tot Berlin-Brandenburg International, zodat Berlijn dan over een volwaarde internationationale luchthaven zal beschikken.  De twee andere vliegvelden, die in de stad liggen, zullen later sluiten. Op dit moment is er van de bouw nog niet zo veel te zien, men is in feite nog maar net begonnen.

Rijksdag

Nadat Berlijn weer hoofdstad werd trokken allerlei ministeries, internationale ambassades en hoofdkantoren van bedrijven naar Berlijn of openden er in elk geval een eigen filiaal. Het Duitse parlement verhuisde in 1999 naar de compleet verbouwde Rijksdag, het voormalige parlementsgebouw, dat sinds de brand in 1933 hersteld was, maar niet langer die functie had. Het gebouw werd daarvoor door de Britse architect Sir Norman Foster drastisch gerestaureerd en van een glazel koepel voorzien. Deze koepel is een van dé toeristische trekpleisters van Berlijn geworden. Je kunt hem gratis bezoeken en via een grote spiraal in de koepel over de stad kijken. [zie foto]

Meer info op deze CKV-pagina van de Digischool

Holocaust monument

Een andere belangrijke plek werd in 2005 het Holocaust-Denkmal, het officiële monument voor de vermoorde joden van Europa. Midden in het centrum van Berlijn staan 2700 betonnen blokken in een glooiend landschap. De bezoeker loopt er gedesoriënteerd in rond. Bij het monument is een ondergronds informatiecentrum.

Een indrukwekkende TV-film over de Holocaust is Schindler's List (regisseur: Steven Spielburg).

Meer informatie over 

Restaureren

Er kwamen grote bedragen uit Europa en van de Duitse overheid om beroemde plekken, musea en andere gebouwen te restaureren. Maar ook veel huiseigenaren en woningbouwverenigingen in Oost-Berlijn pakten de restauratie van gebouwen en oude flats aan, zodat Berlijn er op een aantal plekken nu keurig en bijna "nieuw" uitziet.

Een indrukwekkend voorbeeld zijn de Hackesche Höfe, een voorbeeld van de Berlijnse stedenbouw in de 19e eeuw. Op weinig grond werden wonen en kleine fabriekjes en werkplaatsen bij elkaar gebouwd. De Hackesche Höfe zijn een voorbeeld van een vrij luxe manier van bouwen, normaal gesproken werd alles nog veel meer op elkaar gebouwd, zodat speculanten en huisjesmelkers veel geld konden verdienen aan de huurders: arbeiders die zo dicht op elkaar gepakt, met weinig licht en lucht moesten wonen en bijvoorbeeld samen een buitentoilet moesten delen.

Joods museum

Een van de opmerkelijkste gebouwen van Berlijn is het Joods museum. Het is van bovenaf gezien in de vorm van een bliksemschicht gebouwd. De bezoeker is na binnenkomst eerst flink gedesoriënteerd - en wordt geconfronteerd met de Holocaust, met Joden die moesten vluchten, maar ook met de "as van de continuïteit". Vanaf de verdieping daarboven gaat het over de geschiedenis van de Joden en de Joodse cultuur in Duitsland. Een indrukwekkend en heel leerzaam museum.

Een bijzonder mooie plek waar het Joodse leven te zien is, is de gerestaureerde synagoge in de Oranienburger Straße, die nu gebruikt wordt voor tentoonstellingen van het Centrum Judaicum

Vlakbij, in de Große Hamburger Straße bevindt zich een klein monument. Op het terrein van een Joods bejaardentehuis dat zich daar bevond, verzamelden de nazi's de Joden die ze deporteerden.

Niet veel verderop bevindt zich een monument in de Rosenstraße. Deze straat werd bekend door het openlijke verzet van Duitse vrouwen, wier Joodse mannen afgevoerd dreigden te worden. Deze gebeurtenissen werden door de Duitse regisseuse Margaretha von Trotta onder de naam "Rosenstraße" verfilmd.